ایرانگردی، آداب ازدواج بین اقوام مختلف ایرانی:

سلام بر بچه محلای گل و گلاب.
دوستان خوبم، مراسم ازدواج و رسم و رسوماتش همیشه مورد توجه بوده، و تفاوتهای ریز و درشت اون در مناطق مختلف و اقوام گوناگون برای همگان جالب و دوست داشتنی میباشد.
ما این بار در بخش ایرانگردی محله، به چند منطقه از کشور عزیز مون سفر میکنیم و ضمن شرکت در مراسم عروسی، با آداب و رسوم مختلف شون آشنا میشیم.

البته من تصمیم داشتم به علت طولانی بودن این مطلب، این پست رو در دو بخش تقدیم کنم، اما حیفم آمد شور و حال این مقاله رو با فاصله انداختن از بین ببرم.
به امید اینکه شما هم از این سفر خوش شاد بشید و لذت ببرید.

تنوع بالای قومیتی در ایران تعداد بسیاری آیین‌های جذاب و دیدنی را به این سرزمین هدیه داده است، آیین‌هایی که گاه با خاستگاهی مشترک، تفاوت‌هایی شیرین در اجرا دارد. یکی از این آیین‌ها هم که در تمام قومیت‌ها و گوشه و کنار ایران پراکنده است، آیین ازدواج و مراسم عروسی است که در هر خطه ای از این سرزمین پهناور به واسطه رسوم و قوم خود، شکل متفاوتی به خود گرفته است و قابلیت این را دارد که به عنوان جاذبه گردشگری برای مردم شهرنشین یا به اصطلاح متمدن مطرح شود. در این پست نگاهی داریم به برخی از این آیین‌ها در گوشه گوشه ایران زمین.

جشن ‌رنگ‌ها در ‌کردستان

منطقه کردستان سرشار از آیین‌های شگفت و دوست داشتنی است؛ از ساز و آواز و رقص چوبشان بگیرید تا آیین‌هایی همچون پیر شالیار که هر ساله تعداد زیادی را به انگیزه دیدنشان راهی این منطقه می‌کند. اما یکی از شیرین‌ترین و شادترین آیین‌های آنها آیین ازدواج است.

هر چند در بیشتر مناطق ایران کمتر این رسوم اجرا می‌شود اما هنوز هم می‌توان اجرای این آیین‌ها را در مناطقی از کردستان دید. این مراسم شامل نامزدی، روباز کردن، خرید لباس عروس، عقد کنان، تعیین زمان عروسی، حنابندان، حمام بردن عروس و شب عروسی است که هر قسمت آن با هلهله، شادی و خواندن ترانه و سرود و رقص همراه است.

مراسم عروسی بویژه در میان عشایر جلوه ای از رنگارنگی لباس زنان را که مملو از طلب شادی مردم و بویژه زنان عشایر است نشان می‌دهد. کرد ها عروسشان را «بوک» می‌خوانند و به داماد «زاوا» می‌گویند.

در گویش شیرین کردی مهریه ای که از طرف خانواده داماد به خانواده عروس داده می شود «نخت» (به فتح نون) و شیربها «نزت» نام دارد و همچنین فرد همراه داماد که همان ساقدوش است را کرد ها «برازاوا» (برادر داماد) می نامند. معمولا مراسم عروسی در کردستان سه تا هفت روز در منزل داماد طول می‌کشد. در شب عروسی یک بانوی مسن به همراه عروس فرستاده می‌شود تا همدم وی باشد که به آن «سرسپی» می‌گویند. در این مراسم رقص‌های بومی اجرا می‌شود و عروس و داماد هرکدام وارد حلقه رقص و «سرچوپی» که همان سردسته گروه رقص است، می‌شوند.

از‌«باترمه»‌ تا «گنگش گیجه»

خراسان شمالی ‌همچون دیگر مناطق ایران آداب ویژه ای برای مراسم ازدواج دارد. یکی از این قوم‌های این منطقه که مراسم عروسی شان هنوز با همان شور و حال قدیم برگزار می‌شود ترکمن‌ها هستند. در جامعه ترکمن معمولا پدر برای پسرش زن ‌انتخاب می‌کند و قراردادهای مربوط به ازدواج را انجام می‌دهد.

شیربها‌ نیز به وسیله پدر داماد به پدر عروس داده می‌شود. معمولا عمه‌های پسر همراه با هدایایی (شیرینی یا روسری و چارقد و البته نان) که برای عروس است به خواستگاری می روند.

پدر عروس نیز گوسفندی را قربانی کرده و با گوشت آن غذایی به نام «باترمه» درست کرده و از مهمانان و نیز چند نفر از همسایگان پذیرایی می‌کند. پدر عروس با انجام این عمل موافقت خود را با عروسی اعلام می‌کند. پس از آن روزی را برای بله برون انتخاب می‌کنند که در آن مقدار جهیزیه، شیربها و نحوه برگزاری جشن تعیین می‌شود که این مراسم در گذشته ایستماق و حالا «شب جواب» می گویند. روز مراسم زنان و دختران همراه با دست زدن و خواندن آواز (لاله شاد) که در وصف عروس و داماد است، به خانه عروس می روند. آنجا نیز نغمه‌های لاله خوانی ادامه دارد. در آستانه مراسم عروسی یک آیین دیگر به نام « قوده بولمه» برگزار می‌شود که برای عروس لباس، طلا و جواهرات و روسری و چارقد به همراه شیرینی‌های محلی برده می‌شود. شب پیش از عروسی به نام «گنگش گیجه» یا شب مشورت نامیده می‌شود که افراد فامیل در خانه داماد جمع شده و برای عروسی برنامه ریزی می‌کنند.

عروسی لرها

در میان اقوام لر، معمولا رسم بر این است که زنان فامیل دختری را برای پسر انتخاب می‌کنند و چند بار به خانه دختر رفت و آمد می‌کنند تا حرکات و رفتار او را در برخورد با مهمان و خانواده اش مورد ارزیابی قرار دهند. پس از آن نوبت به آمد و شد ریش سفیدان است. پس از این مرحله خانواده عروس نیز شرط‌های خود را برای قبول این وصلت اعلام کرده و خانواده داماد بعد از چند روز رضایت خود را به خانواده عروس اعلام می‌کند.

یکی از آداب ویژه مردم لر که در آیین‌های عروسی مردم این دیار رایج است رقص و پایکوبی به همراه بازی‌های سنتی و محلی است.

ساز و سماع، کمانچه و تنبک از آلات موسیقی است که در آیین عروسی لرها از آن استفاده می‌شود.

«شب‌یکجایی» بلوچ‌ها

براساس رسم بلوچ‌ها می‌توان در عروسی‌های کنونی نیز هشت مرحله را دید. «گِندونِن» (به کسر گاف و نون)، «هِبَرجنی» که به نوعی همان بله برون است. «بربند مال» که مراسمی برای تعیین مال عروس و مهریه است. «جُل‌بندی» که در آن عروس برای رفتن به مراسم عروسی بست می‌نشیند و نباید کسی او را در این مدت ببیند. «حِنا دوزوکی» که حنابندان غیررسمی پیش از شب حنابندان است. «حِنا راستکی» که مراسم حنابندان اصلی است. «سرآپی» یا «سرآب» و «مشاطه» که به آماده کردن عروس و داماد مربوط است و سرانجام «شب یکجایی» که در آن داماد و عروس یک خانه می‌شوند و زندگی مشترک از این نقطه آغاز می‌شود.
نهال همراه عروس گیلانی‌ها

عروسی در مناطق شمالی ایران ‌به رسم و رسوم سابق برگزار می‌شود و هنوز هم می‌توان خانواده‌هایی را یافت که بر طبق آیین و سنت پیشینیانشان پیوند زناشویی می‌بندند. در گیلان بویژه در مناطق روستایی پیوند دو خانواده اصولا با یاری و همکاری در کار و زندگی آغاز می‌شود.

تاملی در قسمت‌های مختلف این مراسم نشان می‌دهد که اگر چه از نظر مالی داد و ستدهایی در قالب هدایای مختلف بین دو خانواده صورت میگیرد که البته بخش عمده آن جنبه کمک به عروس و داماد را دارد اما همکاری‌های افراد بسیار چشمگیر است.

پسران در شالیکاری، درو کردن شالی، کلش ریختن روی بام خانه ها، درو کردن گندم و دیگر‌کارهای کشاورزی و باغداری، دامداری، نوغان داری و … که بر‌عهده مردان است به کمک پدر نامزد خود به اصطلاح به یاوری می‌ روند.

دامادها معمولا این کار را بعد از ازدواج نیز ادامه می‌دهند. در شرق گیلان اما رسمی برای عروس است به این شکل که نهالی را که از خانه پدر عروس کنده اند همراه او می‌کنند و این نهال را عروس و داماد با هم در خانه داماد می‌کارند. در بعضی از روستاهای غرب و شرق گیلان مادر عروس پای خروسی را که از مادر داماد گرفته با رشته‌های رنگین ابریشمی‌ به پای مرغ می‌بندد و آن مرغ و خروس را با عروس همراه می‌کنند تا در خانه داماد بند از پای آن برگیرند و در لانه ای که آماده کرده اند جایشان دهند.

«روس کردن»‌یزدی‌ها

مراسم ازدواج در شهرها و روستاهای مختلف استان یزد با اندکی تفاوت به یکدیگر شبیه هستند. پس از خواستگاری که در قدیم حتی در حمام‌ها انجام می‌شد نوبت به مراسم عقد کنان شیرین و جذاب یزدی‌ها می‌رسد.

در روز عقد کنان، عاقد از عروس بله را می‌گیرد. سپس سفره سفیدی به نشانه سپید بختی روی سر عروس می‌گیرند و دو کله قند را به هم می سایند و می‌خوانند:

مسابم، مسابم. دخترها و زنان میپرسند چی‌چی مسابی؟ مهر و محبت مسابم،‌ برای کی؟ برای عروس و دوماد.

بعد از عروس و داماد از زن و شوهران جوان دیگر نیز اسم می‌برند. بعد با نخ و سوزن پارچه سفیدی را می‌دوزند و می‌خوانند:چی‌چی می‌دوزی؟مهر و محبت می‌دوزم ،‌ ‌برای کی می‌دوزی؟ برای عروس و داماد.

به این مراسم پیش از آمدن داماد نزد عروس «روس کردن» می گویند. آنگاه داماد را کنار عروس رو به روی آیینه می‌نشانند. داماد رونما می‌دهد و خویشان عروس و داماد نیز به آن دو، رونما می‌دهند. مادرزن حلقه انگشتر را به دست داماد میکند و داماد هم به دست عروس حلقه می‌گذارد. سپس یکی از نزدیکان عروس، ظرف آبی آورده و داماد مشتی پول درون آب می‌ریزد. آب را درون راهرو ریخته و پول را به عنوان شگون برمی‌دارند. دو روز بعد دیگر اقوام عروس و داماد، لوازمی مثل ظرف و وسایل خانه را به رسم پیشکش به خانه داماد می‌برند. به این پیشکش‌ها «جاخالی» می گویند.

«درون همسری» بختیاری‌ها

ازدواج و جشن و سرور های مربوط به عروسی مهم‌ترین مراسم شادی بختیاری‌هاست.

بختیاری‌ها معمولا به صورت « درون گروهی» عروسی می‌کنند و کمتر پیش آمده مرد بختیاری زنی غیر بختیاری اختیار کند و البته برعکس آن. اگر چنین شود کودکان چنین ازدواجی (برون ایلی) از نظر آداب و سنن ایل، از قوم بختیاری به حساب نمی‌آیند. این ازدواج‌ها معمولا در داخل گروه خویشاوندی صورت می‌گیرد و معمولا دختر عموها با پسر دایی‌ها و… ‌ازدواج می‌کنند.

بختیاری‌ها معمولا دختران و پسران خردسال را برای تحکیم مناسبات قومی و طایفه ای برای هم «ناف بر» می‌کنند و از همان اوان کودکی نامزد یکدیگر می‌شوند و هنگام جوانی با یکدیگر ازدواج می‌کنند.

در ازدواج‌ها معمولا اصل و نسب، قدرت ایلی و خانوادگی دختر اهمیت دارد و جالب این‌که انتخاب عروس به عهده مادر داماد است.

تاملی در قسمت‌های مختلف این مراسم نشان می‌دهد که اگر چه از نظر مالی داد و ستدهایی در قالب هدایای مختلف بین دو خانواده صورت میگیرد که البته بخش عمده آن جنبه کمک به عروس و داماد را دارد اما همکاری‌های افراد بسیار چشمگیر است

عسل مالی به در ‌خانه

شیرازی‌ها خانه داماد و عروس را برای مراسم عروسی آذین می‌بندند و گلدان‌های سفالین که معمولا دارای گل شمعدانی است دور حوض می‌گذارند. کف حیاط فرش پهن می‌کنند و بعد از حضور همه مدعوین و گرم شدن مجلس به دنبال عروس می روند. هنگامی که عروس به خانه داماد وارد می‌شود یک نفر ظرفی را که درآن عسل است جلو عروس می‌آورد، عروس انگشتش را کمی درآن زده به در خانه می‌کشد و وارد می‌شود.

سینی دیگری که یک جلد قرآن مجید و یک ظرف و یک کاسه آب که برگ سبز یا شاخه گل در آن گذاشته‌اند و یا نارنجی که در کاسه آب افتاده جلوی عروس آورده می‌شود.‌عروس قرآن را می‌بوسد و از زیر آن می‌گذرد و دیگران ظرف نقل را روی سرش می‌پاشند. عروس باید طوری عبور کند که پایش به ظرف اصابت کند و ظرف واژگون شود.

درباره مهرداد چشمه

سلام. من مهرداد چشمه، متولد 22 تیرماه 1343 در شهر قایم شهر در استان مازندران. بزرگ شده در شهر اراک در استان مرکزی. و سالیان درازیست که ساکن شهر کرج در استان البرز هستم. تحصیلات من در حد دیپلم، هست، که البته به خاطر برخورد با انقلاب فرهنگی در اوایل انقلاب و کمبود امکانات در اون زمان با این که سه سال متوالی در دانشگاههای دولتی و تربیت معلم قبول شدم نتونستم به تحصیلات عالی دست پیدا کنم. من کارمند شرکت آب و فاضلاب استان البرز هستم و در شغل شریف اپراتوری تلفن مشغول به خدمت میباشم. از علایق شخصی خودم، میتونم به شنیدن موسیقی ملل، دیدن یا شنیدن فیلمهای کلاسیک و ارزشمند، خوندن رمانهای فاخر دنیا، کامپیوتر و اینترنت و غیره اشاره کنم. پست الکترونیک: mr.cheshmeh@gmail.com آدرس سایت چشمه سرا: cheshmehsara.com آیدی اسکایپ: mr.cheshmeh تلفن همراه: 09121641278 تلفن محل کار: 02632224020
این نوشته در تاریخ ارسال شده است. افزودن پیوند یکتا به علاقه‌مندی‌ها.

19 Responses to ایرانگردی، آداب ازدواج بین اقوام مختلف ایرانی:

  1. 1
    powersoft says:

    سلام به همه دوستان اول یه تشکر کنم از دوست خوبمون آقا محمد رضا به خاطر این مطالب خوبشون
    من به قولی که داده بودم که یه سری مطالب در مورد مکان های گردش گری شهر بروجرد میزارم امل کردم ولی نمیدونم حالا به هر دلیلی چرا تعید نشد حتی نتونستم وویرایشش کنم چون یه کم غلط املایی داشت
    درستش کردم و گزاشتم تو این سایت
    http://shaberoshan.ir/
    برین بخونید و نظر هم یادتون نره

  2. 2

    سلام سلام سلام. مرسی عالی بود. مخصوصأ کاشتن نهال و بستن پای مرغ وخروس برام خیلی جالب بود.

  3. 3

    سلام پاورسافت. مرسی کار بسیار خوبی کردی. میفرستادی تا ویرایشش کنم.

  4. 4

    سایت خودمونو سر نزدم. ولی سایت شبهای روشن رفتم دیدمش. ولی یادم رفت کامنت بدارم.

  5. 5
    آریا says:

    دورود بر دوسته عزیزم آلی بود مرسی

  6. 6
    یلدام says:

    سلام
    ممنون از پست
    به کل همش برام جالب ,جذاب و جدید بود
    خسته نباشی

  7. 7
    عمو حسین says:

    سلام محمدرضای عزیز. ممنون از مطلب جالبت. به قول معروف از هرچه بگذریم هیچ سخنی و حرفی قشنگتر و زیباتر از بحث ازدواج نیست. هرچند که متأسفانه امروزه بسیاری از جوانان ما باید این مراسم را در خواب ببینند. ولی خب چه میشه کرد روزگاره دیگه. به هر حال باز هم ممنون. و آفرین بر بچه های خوب کرج که اینقدر فعال و کوشا هستند. هفته ی گذشته کرج بودم آن موقع نمیدونستم که کرجی هستی اگه میدونستم حتما بهت سر میزدم هرچند که خیلی مهمان دوستی از کرجیها ندیدم.هاهاها. بیشترش شوخی بودا ولی یه کمی هم جدی بود.
    دوستت دارم. موفق باشی.

  8. 8
    milad says:

    سلام محمدرضا خیلی قشنگ بود مرسی از این همت بی وقفه جنابعالی .

  9. 9
    بهنام says:

    سلام
    خیلی خیلی خیلی استفاده کردم
    کشته مرده پستاتم

  10. 10
    ترانه says:

    نمی دونم پست باین باحالی چرا این همه دیر دیدمش!به به آقا مبارکه بوی ولیمه میاد!نکنه خبراییه و ما بی خبریم! جدای از شوخی قشنگ بود بسیار بسیار من خیلی به فرهنگ و آداب و رسوم علاقمندم محمد رضا و از پستت لذت بردم بازم ازین مطالب بذار ممنونم و پیشاپیش عید رو بهت تبریک می گم و سال نو خوبی برات آرزومندم البته پست جداگونه هم زدم ولی نمی دونم چرا تایید نشده منتظرم بیاد قبل رفتنم به مسافرت اگه نیومد از همینجا بهترین آرزوا و شادباش هامو پذیرا باش برادر بزرگوار

    • 10.1

      سلام ترانه.
      سالیان ساله که خبرهای مد نظرت شده بنا بر این دلت رو برای شیرینی صابون نزن.
      ضمنا منم سال نو رو به تو دوست عزیزم و خانواده محترمت تبریک میگم، امیدوارم سالی پر بار و پر برکت برات باشه و به هرچی آرزوی خوب داری برسی.
      منم تا آخر تعطیلات مسافرت هستم و به محله دست رسی ندارم.
      پس بدرود تا اگه زنده بودم آخر تعطیلات.

دیدگاهتان را بنویسید