بیستُ دومین مقالۀ ارائه شده در همایش جامعۀ بینا شهروند نابینا، جایگاه و تاثیر کتابخانه های عمومی در رفع نیازهای اطلاعاتی کاربران کم بینا و نابینا

درود یاران همیشه وفادار و علاقهمند به تحقیق و پژوهش. ظاهرا بقول مولوی بزرگ ظاهرا

بهتر آن باشد که وصف دلبران، گفته آید از زبان دیگران

توجه کنیم که دیگران که نابینا هم نیستند و شاید هیچ رابطۀ و نزدیکی خاصی با نابینایان هم ندارند، چطور از حقوق ما دفاع و حمایت ممیکنند. امید که روزی اینگونه مقالات و اینگونه پژوهشها بدست خود ما نیز انجام پذیرد به امید آن روز.

دانلود مقاله با حجم کمی بیشتر از 1مگ

از اینجا بخوانید پیروز باشید

 

جایگاه و تاثیر کتابخانه های عمومی در رفع نیازهای اطلاعاتی کاربران کم بینا و نابینا

 

رضا تاج آ بادی[1] ،

سمیه شعبانی [2]1

[] . کارشناس ارشد کتابداری و اطلاع رسانی معاونت آموزش مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان مرکزی) [2] . دانشجوی کارشناسی ارشد رشته حقوق عمومی دانشگاه آزا د اسلامی اراک

 

چکیده

هدف: هدف از تهیه این مقاله معرفي و تبیین نقش کتابخانه های عمومی در رفع نیازهای اطلاعاتی کاربران کم بینا و نابینا است.

روش : این مقاله به صورت مروری و کتابخانه ای تنظیم شده است.

نتیجه گیری: ارائه خدمات کتابخانه ای به نابینایان و کم بینایان یکی از پرچالش ترین وظایف کتابخانه ها و کتابداران است. در عصری که حجم اطلاعات در جهان به سرعت افزایش می‌یابد ، برطرف کردن نیازهای اطلاعاتی این گروه برای اجتناب از عمیق تر شدن شکاف ناشی از محرومیت اطلاعاتی میان افراد سالم و ناسالم جامعه در زمره تعهدات حرفه کتابداری است. از سوی دیگر پیشرفت های فنآوری و نظام های اطلاع‌رسانی الکترونیکی به ویژه وب 2 ، افق های جدیدی را بر روی معلولان به ویژه نابینایان گشوده است. فن آوری های موجود در زمینه نظام ها و شبکه های رایانه ای امکان تهیه متون ، اطلاعات و داده های کتاب شناختی را در انواع قالبه های جایگزین چاپ (بریل ، گویا ، چاپ درشت ) فراهم می کند. کتابخانه‌ها برای افراد نابینا بزرگترین تولید کننده و توزیع‌کنندگان منابع قابل دسترسی می‌باشند، اما در این میان پیشرفت‌های نوین در خدمات کتابخانه‌های دیجیتالی دارای جایگاه مناسبی می‌باشند. افراد نابینا به خدمات عمومی و دسترسی به اطلاعات در جوامع خود نیاز مبرم دارند. طرح‌های مشارکتی، فعالیت با کتابخانه‌های عمومی، دانشگاهی یا ملی را برای افراد نابینا توسعه می‌دهد. بیانیه ایفلا ـ یونسکو، وظیفه تبلیغات کتابخانه‌های پیشرفته را که یکی از خدمات کتابخانه‌های عمومی در جهت حمایت از نابینایان است، ارج می‌نهد. از راهنمای خدمات کتابخانه‌ای برای بهبود سیاست‌ها و حمایت مردم استفاده کنید. تقاضای اشتراک طرح‌های عمومی برای تهیه اطلاعات رایگان برای آحاد جامعه، بدون در نظر گرفتن نوع اطلاعات به معنی جایگزینی کتابخانه‌های عمومی با کتابخانه‌های نابینایان نیست، بلکه به تهیه اطلاعات بیشتر منجر می‌شود. بر اساس تحقیقات انجام شده کاربران نابینا از کتابداران و تأمین کنندگان اطلاعات و از رفتار آنها رضایت دارند و به ایجاد ارتباطات انسانی با کتابداران حساب باز کرده‌اند. همچنین مهارتهای خود را درخصوص استفاده از منابع اطلاعاتی ویژه نابینایان افزایش دهند. درکل باید گفت کتابخانه ها باید برنامه ریزی برای نابینایان را در برنامه راهبردی خود قرار دهند و به نیازهای اطلاعاتی آنان و سایر افراد با ناتواناییهای جسمانی اهمیت دهند.

 

كليد واژه ها: کاربران نابینا ، کتابخانه های عمومی، نیازهای اطلاعاتی ، خدمات کتابخانه ای ، کتابخانه ها دیجیتال

مقدمه

کتابخانه‌های عمومی به‌عنوان مراکز علم آموزی و یکی از مهم‌ترین نهادهایی که از آنها به‌عنوان پایگاهی برای دستیابی به اطلاعات شغلی، تجاری، و کسبوکار استفاده می‌شود، می توانند صاحبان حِرَف و مشاغل مختلف را در توسعه و بهبود مسایل اقتصادی زندگی روزمره یاری رسانند و به افراد جویای حرفه و شغل در جهت دستیابی به مشاغل و حرفه‌های متناسب با تواناییهای افراد کمک کنند. توسعه و گسترش فرهنگ مطالعه و کتابخوانی هدایت شده که به توسعه دانش فردی و اجتماعی خواهد انجامید و مهم‌ترین متولی آن را می توان کتابخانه‌های عمومی دانست، رابطۀ مشخصی با توسعۀ آگاهی‌های عمومی در خصوص شناخت خود و جامعه، شناخت وظایف خود در قبال خانواده ،جامعه و برعکس و شناخت هویت فردی، خانوادگی، اجتماعی، و ملی دارد. از سوی دیگر، فضای کتابخانه‌های عمومی می تواند منبعی برای تضارب آرا و ایجاد روابط و گروه های درسی، فکری، شغلی، و حرفه ای باشد که از طریق آن افراد بتوانند از روابط ایجادشده از محیط کتابخانه به‌عنوان منبع سرمایه انسانی که تسهیل‌کنندۀ روابط و ارتباطات انسانی است، بهره ببرند (پارسازاده و شقاقی، 1388، ص41)   .

کتابخانه‌های عمومی هم از حیث منابع اطلاعاتی هدفمندی که در اختیار دارند و هم از حیث فضایی که در اختیار مردم قرار می‌دهند، بهترین امکان را برای ایجاد حس مشارکت و آموزش آن و رعایت حریم و حقوق دیگران فراهم می‌آورند و از طریق مطالعه، تضارب آراء، شرکت در مراسم، و فعالیتهای جمعی مختلفی که خود با استفاده از فضای رایگان کتابخانه‌های عمومی ساماندهی می‌کنند، زمینه‌های ایجاد همدلی و اعتماد میان خود و افراد و جامعه را فراهم می‌آورند. كتابخانه‌های عمومي به مثابه گنجينه‌های حافظه جمعي متشكل از منابع اطلاعاتي كه بنا به كاركردهاي تعريف شده آن با كاركردهاي آموزشي، سياستگذاري اجتماعي، اطلاع‌رساني، فرهنگي، و اقتصادي به همه مردم ارائه خدمت می‌كنند و به‌عنوان يك نهاد اجتماعي مطرح هستند وظيفه اي فراتر از امر اطلاع‌رساني و آموزش دارند. كاركردهايي مانند سياستگذاري اجتماعي، فرهنگي، و اقتصادي كه در حيطه كاركردهاي كتابخانه‌های عمومي تعريف شده است ناظر به وظيفه اثرگذاري اجتماعي آن است (غفاري قدير و شقاقي، 1389، ص 8) كتابخانه عمومي، يك نهاد اجتماعي تاثيرگذار در جامعه با سابقه اي طولاني در تمدن بشري است ومی تواند به‌عنوان يك سازمان توليد كننده سرمايه اجتماعي مطرح باشد. (زره ساز، 1391).

كتابخانه‌های عمومي داراي نقش‌ها و كاركردهاي متفاوتي در جامعه هستند و نقش‌های مرتبطي براي اين كتابخانه‌ها در رابطه با سرمايه اجتماعي برشمرده شده است كه می توان به كتابخانه‌های عمومي و انسجام، اعتقاد و باور اجتماعي؛ كتابخانه‌های عمومي و شبكه‌های اجتماعي؛ كتابخانه‌های عمومي و ارزش آفريني اجتماعي؛ كتابخانه‌های عمومي و هنجارهاي اجتماعي و كتابخانه‌های عمومي و سرمايه انساني بهمثابه ثروت ملي اشاره كرد (فدايي عراقي، 1389). راجع به نحوه توليد سرمايه اجتماعي توسط كتابخانه‌های عمومي، ورهيم (2006) معتقد است كه كتابخانه‌های عمومي می توانند از سه راهبرد اصلي براي ايجاد سرمايه اجتماعي بهره ببرند. نخست، كتابخانه‌ها می توانند از طريق تشويق به كار در سازمان‌های كار داوطلبانه و عام المنفعه به‌منظور يافتن راههايي جهت افزايش مشاركت در اين سازمان‌ها و در نتيجه افزايش مشاركت در فعاليت‌های جامعه محلي، سرمايه اجتماعي توليد كنند. دوم آنكه كتابخانه‌ها می توانند ظرفيت خود را به‌عنوان يك مكان غيررسمي براي ملاقات مردم با يكديگر توسعه دهند. در راهبرد سوم نيز كتابخانه‌ها می توانند با توجه به نقش خود يعني فراهم آوري خدمات جهاني براي عموم اقدام به توليد سرمايه اجتماعي كنند (زره‌ساز، 1391). در اين رويكرد، كتابخانه عمومي بايد با ارائه خدمات اصلي خود و جهاني كردن خدماتش به جذب گروه های كاربري جديد وراي مرزهاي فيزيكي خود اقدام كند. اين بدان معنا است كه كتابخانه‌ها ضرورت دارد فعاليتهايي را براي جذب گروه های خارج از دسترس خود برنامه ريزي كنند. رويكرد اجتماعي عمومي ممكن است توجه را از خدمات كتابخانه هايی كه اساس مشاركت كتابخانه در توليد سرمايه اجتماعي است، منحرف كند كه می تواند نتايج معكوسي را به بار آورد. چنان که كتابخانه‌ها به مراكز جامعه محلي بدل شوند، صرفاً می توانند به‌عنوان يك قطب يا حوزه عضوگيري براي انجمن‌های كار داوطلبانه نقش داشته باشند و شواهد كمي براي ساختن سرمايه اجتماعي توسط آنها وجود دارد. اين كتابخانه با تدوين خطمشي‌ها و سياست‌های عمومي جهاني، سرمايه اجتماعي توليد می‌كند، به‌ويژه چنانچه اگر اين خط مشي‌ها در حوزه خدمات عمومي و براي برقراري ارتباط نزديك با كاربران باشد.

كاربران اساساً به كتابخانه عمومي می‌روند تا به نيت اصلي خود يعني مدارك مورد نيازشان دسترسي پيدا كنند. در اين حالت، انگاره‌های كاربري و ارزشيابي كاربران از خدمات سنتي كتابخانه‌های عمومي می تواند نقشي برجسته به آنها در راستاي مشاركت كتابخانه عمومي در فرآيند توليد سرمايه اجتماعي بدهد. همچنين، ساختمان كتابخانه عمومي يك فضاي عمومي است كه با توجه به اين اصل سازماني يعني برقراري دسترسي عادلانه براي همه طراحي می‌شود. در چنين كتابخانه هايی می توان هر كسي را در موقعيتي يكسان با ديگري در ايجاد امكان دسترسي به اطلاعات و خدمات ديد. اين به آن معناست كه كتابخانه می تواند به‌عنوان خالق مهم سرمايه اجتماعي از پايين و تسهيل كننده ملاقات‌های اجتماعي و توليد سرمايه اجتماعي باشد. همچنين، كتابخانه به‌عنوان سازماني براي اطلاع‌رساني مكاني است كه مردم را در كنار هم براي دانشجويي و بازتاب آن در جامعه گردهم می‌آورد. به‌عبارتی، كتابخانه صرفاً يك مخزن مدارك و سرمايه اجتماعي نيست، بلكه مخزني است كه براي تحقق دموكراسي در جامعه فعاليت می‌كند. به هر حال، كتابخانه‌ها در حال حاضر علاوه بر يك فضاي فيزيكي، يك فضاي مجازي نيز به حساب می‌آيند. آنها به‌عنوان يك فضاي فيزيكي در جامعه باقي خواهند ماند و در آينده مكاني براي بازديد كاربران و استفاده از منابعشان خواهند بود. همچنين، عدالت و جهاني شدن به‌عنوان دو مفهوم با ارزش در فرآيند خلق سرمايه اجتماعي توسط كتابخانه عمومي در هر سه جنبه خود يعني خدمات، دسترسي و اطلاعات مطرح هستند. در راستاي جهاني شدن، كتابخانه عمومي می تواند با افزايش كيفيت خدمات جهاني خود و افزايش جذابيت اين خدمات براي گروههاي مختلف كاربران بالقوه و بالفعل در خلق سرمايه اجتماعي بهشكل بهتري عمل كند (زره ساز، 1391). يافته‌های پژوهش‌های مختلف هم نشان می‌دهد كه ويژگي دسترسي جهاني به خدمات كتابخانه‌های عمومي می تواند آنها را به شكل فوق ا لعاده اي براي خلق سرمايه اجتماعي مهيا كند. كتابخانه عمومي در اين مفهوم نه تنها خدمات جهاني را براي همه شهروندان فراهم می‌كند، بلكه فضايي عمومي براي تنوع اطلاعات و خلق معنا به‌منظور تحقق دموكراسي ايجاد می‌کند. با داشتن ويژگيهايي چون خدمات جهاني و عدالت در دسترسي به اطلاعات، احتمالاً شرايط مناسب براي تحقق دموكراسي در دراز‌مدت پديد خواهد آمد. از اين منظر، كتابخانه عمومي نقش حياتي را در پشتيباني و حفظ فضاي عمومي در زمانهايي برعهده دارد كه خطرات سياسي و اقتصادي شكل گيري آزاد عقيده عمومي را به خطر می‌اندازد. بدين ترتيب، كتابخانه عمومي می تواند مشاركت بالقوه اي را در جريان‌های سياسي و اجتماعي موجود در جامعه و دولت داشته باشد (زره ساز، 1391). ارتباط كتابخانه عمومي با مفاهیم افزايش اعتماد، افزايش مشاركت، توسعه فعاليت‌های داوطلبانه، ارزش آفريني و نوآوري در خدمات، هنجارسازي اجتماعي، دانش آفريني، هويت بخشي، و تحقق دموكراسي برقرار شده است كه می تواند اين ارتباطات منجر به توليد سرمايه اجتماعي شود. البته براي بررسي چگونگي و نحوه توليد سرمايه اجتماعي و افزایش تعاملات اجتماعی بین کاربران خود توسط كتابخانه‌ها به انجام پژوهش‌های كمّي و هم موردي بسيار بيشتري نياز است (زره‌ساز، 1391).

افرادی که دارای آسیب هایی هستند باید همانند دیگر اعضای جامعه از خدمات یکسانی در دسترسی به اطلاعات روز آمد برخوردار باشند و نهاد کتابخانه های عمومی نیز با تجهیز کتابخانه های عمومی این وظیفه را بر عهده دارد ، لذا برخورداری از فن آوری های نوین و دسترسی به آنها لازم است. در این مقاله به بررسی ابزارها از جمله به دید ، دستگاه برجسته ساز زای فیوز ، بریل پکتوس ، ماشین نویسی پرکینز ، نرم افزار جاز ، کرزاویل ، سروش ، وب 2 ، پادکست ، آر.اس.اس ، مای تیوب و IEB پرداخته شده است و در نهایت پیشنهاداتی جهت بهره مندی افراد با آسیب بینایی از ابزارهای مورد نیاز ذکر گردیده است . معلولان در يك جامعه داراي ارزش مساوي با استفاده كنندگان عادي از كتابخانه هستند و بايد از خدماتي مساوی با ديگران بهره مند گردند و كتابخانه از معدود نهادهايي است كه نيازهاي آموزشي، شغلي، تفريحي و اطلاعاتي افراد را تامين مي كند. ( صالحي ، 1387:ص44)

با توجه به اینکه در جامعه امروز نابینایان و کم بینایان قشر قابل ملاحظه‌ای از جمعیت را تشکیل می دهند ، لازم است این گونه افراد از حقوق اجتماعی برابر با سایر شهروندان برخوردار باشند ، بیانیه ها ، آیین نامه ها و مقررات بین المللی تدوین شده از سوی سازمان های بین المللی مانند سازمان ملل متحد ، یونسکو ، ایفلا و … همواره بر حقوق برابر نابینایان با سایر شهروندان سالم تاکید می کند. (ارجمند، 1385).

ارائه خدمات کتابخانه ای به نابینایان و کم بینایان یکی از پرچالش ترین وظایف کتابخانه ها و کتابداران است. در عصری که حجم اطلاعات در جهان به سرعت افزایش می یابد ، برطرف کردن نیازهای اطلاعاتی این گروه برای اجتناب از عمیق تر شدن شکاف ناشی از محرومیت اطلاعاتی میان افراد سالم و ناسالم جامعه در زمره تعهدات حرفه کتابداری است. از سوی دیگر پیشرفت های فن آوری و نظام های اطلاع رسانی الکترونیکی به ویژه وب 2 ، افق های جدیدی را بر روی معلولان به ویژه نابینایان گشوده است. فن آوری های موجود در زمینه نظام ها و شبکه های رایانه ای امکان تهیه متون ، اطلاعات و داده های کتاب شناختی را در انواع قالبه های جایگزین چاپ (بریل ، گویا ، چاپ درشت ) فراهم می کند (سودبخش به نقل از ارجمند، 1385).

کتابخانه های عمومی نقش هسته مرکزی در ارائه خدمات کتابخانه ای و اطلاعاتی را بر عهده داشته وبه عنوان هدایت کننده در تامین این قبیل خدمات به نابینایان و سایر گروه های معلول ، نیازهای اساسی آنها را   مهیا می سازند.

درکتابخانه های عمومی هرگاه منابع و خدمات متناسب با نیازهای استفاده کنندگان نباشد ، کتابخانه در ایفای نقش اصلی خود ناموفق خواهد بود. ( ارجمند ،1373: ص 54)

كتابخانه نهادي اجتماعي است كه با گردآوري ، سازمان دهي و نگهداري دانش مدون بشر امكان رشد انديشه ، شكوفايي استعداد و باروري ذهن خلاق انسان پويا و جستجوگر را فراهم مي كند. باتوجه به گسترش روز‌افزون علوم و فنون در زمان ها و مكان هاي مختلف تنها كتابخانه است كه دسترسي آسان به انبوه دانش آدمي را ميسر مي سازد و تبادل افكار را به بار مي آورد.

كتابخانه ها همواره بازتابي از اوضاع اجتماعي زمان خود بوده اند. رشد فرهنگي يك جامعه موجب غناي كتابخانه هاي آن و در مقابل ، كم مايگي و ركود كتابخانه ناشي از ضعف فرهنگي جامعه مربوطه است. انتشار روز افزون كتابها ونشريات ادواري موجب رونق كيفي و كمي كتابها مي شود و براي ترويج خواندن در بين قشرهاي مختلف جامعه زمينه مناسبي را فراهم مي كند. زماني كه خواندن رونق يابد ، جامعه به شكوفايي فرهنگي رسيده است ، از اين رو كتابخانه و اجتماع از گذشته تاكنون هم پاي هم پيش رفته اند و يكي بر ديگري اثر بخشيده است. به طوري كه پيوسته انحطاط يكي با زوال ديگري و رشد اين با ترقي آن همراه بوده است. ( نسرين دخت عماد خراساني ،1382 ، ص 7 )‌.

هر فرد به عنوان عضوي از اجتماع براي تامين نيازهاي اطلاعاتي و مطالعاتي خود بايد چاره اي بيَنديشَد و كسي كه توانايي كسب اطلاعات را نداشته باشد در مسير حركت خود در اجتماع با مشكلات بسياري روبرو مي گردد. هر فرد در طول زندگي روزمره ، به تهيه اطلاعات گوناگون احتياج پيدا كرده و براي بر طرف کردن اين نياز به راه هاي مختلفي متوسل گشته و بسته به نوع نياز اطلاعاتي وجايگاه اجتماعي ، شغلي و محل زندگي خود ، از طرق متعدد براي رفع نياز خوداقدام ميکند و در اين راه از روش هايي چون :‌تعامل با ديگر افراد جامعه ، مطالعه روزنامه ها ومجله هاي مرتبط ، استفاده از اينترنت وغيره استفاده مي كند. اما در اين ميان نابينايان نيز به عنوان بخشي جداي ناپذير از جامعه داراي نيازهاي اطلاعاتي همانند ديگر افراد جامعه هستند كه با توجه به محدوديت قوه بينايي آنها و دريافت محدودتر اطلاعات از محيط پيرامونشان ، مشكلات بيشتري در مسير كسب اطلاعات مورد نياز خود پيش رو دارند. اينان نيازي مضاعف به منابع اطلاعاتي با قابليت هاي خاص ، جهت كسب اطلاعات مورد نياز و افزايش شناخت از محيط خود دارند. آنها براي همگامي با ساير افراد اجتماع نيازمند افزايش آگاهي درجهت جبران نقيصه بينايي خودهستند و در اين ميان توانايي خواندن و نوشتن و امكان دسترسي به منابع اطلاعاتي مناسب و روزآمد اهميت بسزايي خواهد داشت. (رضوي اصل ، 1386 ) لذا مراجعه به كتابخانه ، به ویژه كتابخانه هاي عمومي يكي از مهمترين راه هاي رفع نيازهاي اطلاعاتي است. ‌(عمادخراساني، 1382، ص 9)

كتابخانه عمومي براي عموم افراد جامعه(‌بينا و نابينا )به وجود آمده است و وظيفه دارد كه در تمام رشته هاي مختلف علوم ، فنون ، فرهنگ ، هنر و كليه معارف بشري ، انواع كتابها ، مجلات و نشريات سودمند و جديد را جمع آوري كرده و در اختيار مردم بگذارد. چون همه كس حق استفاده از كتابخانه هاي عمومي را دارند به همين جهت اين نوع كتابخانه ها بايد مكاني مناسب درخور استفاده همگان تدارك ببينند. آن هم خدماتي درحداقل زمان براي تمامي افراد جامعه و براي دريافت اطلاعات مورد نياز گروههاي اجتماعي بايد به صورت رايگان باشند.

در عصر حاضر حدود 500 ميليون نفر از جمعيّت سراسر جهان دچار نوعي معلوليّت هستند. جدول تخمين «هلاندر» كارشناس ارشد امور معلولان در سازمان جهاني بهداشت (WHO) به اين موضوع اشاره دارد كه به طور متوسط 3/4درصد جمعيّت كشورها به معلوليّت دچار مي‏شوند؛ البته اين نسبت با توجه به رده سنّي افراد متفاوت است (داورمنش، براتي‏سده، 1385، 31). تبصره ماده 4 قانون جامع حمايت از حقوق معلولين كشور تصريح كرده است كه وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، سازمان تربيت‏بدني و شهرداريها وظيفه دارند كتابخانه، اماكن ورزشي، پارك و اماكن تفريحي خود را به نحوي احداث و تجهيز کنند كه امكان بهره‏مندي معلولان فراهم گردد. (رشیدپور ،1390)

كتابخانه‌ها نيز موظّفند امكان دسترسي كاربران نابينا را به منابع و اطلاعات مورد نياز در زمان مناسب، در قالب قابل استفاده و به تعداد لازم فراهم كنند. در راستاي كسب اطلاعات كتابخانه‏ها و بَسترسازي براي برنامه‌ريزي جهت ارائه خدمات كتابخانه‌اي مطلوب به نابينايان اين استان، كسب اطلاعات از وضعيّت اين كتابخانه‏ها، تعداد و نوع منابع اطلاعاتي و شيوه ارائه خدمات كتابخانه‌اي و نيز بررسي وضعيّت اعضاي كتابخانه‌ها، بسيار ضروري است. (رشیدپور ،1390)

تعاریف

نابينا: طبق تعريف بين‌المللي، «نابينا» به كسي گفته مي‏شود كه قادر به ديدن نيست و ميزان ديد او با وجود استفاده از امكانات چشم‎پزشكي كمتر از يك دهم است.(رشیدپور ،1390)

نيمه‌بينا (كم‌بينا): «كم‏بينایي» يك كاهش بينايي دو طرفه است كه به ميزان قابل ملاحظه‏اي عملكرد بينايي فرد را مختل مي‏سازد و نمي‏توان آن را با روش هاي متعارف پزشكي وجرّاحي و وسايل كمك‏بينايي معمولي مانند عينك يا لنزهاي تماسي به ميزان كافي اصلاح نمود. طبق تعريف بين‌المللي، نيمه‌بينا كسي است كه ميزان ديد او بيشتر از يك دهم است و با استفاده از وسايل كمكي (عينك) ميزان ديد او حدّاكثر به سه دهم برسد.

كتابخانه نابينايان: كتابخانه‌ها و مراكز اطلاع‌رساني نابينايان با هدف رفع نيازهاي اطلاعاتي نابينايان و نيمه‏بينايان، گسترش فرهنگ و ارتقاي علم و دانش، و ايجاد امكانات و شرايط مناسب براي پر كردن اوقات فراغت آنان، به ‌وجود مي‌آيند. (رشیدپور ،1390)

بيان مسئله:

امروزه در دنيايي زندگي مي‌كنيم كه حدّاقل 500 ميليون نفر از جمعيّت سراسر جهان دچار نوعي معلوليّت هستند. در اين ميان، تعداد 38 ميليون نفر از معلوليّت بينايي رنج مي‌برند. تعداد نابينايان ساكن در كشور ايران را160هزار نفر و جمعيّت نيمه‌بينايان كشور را نيز 700 تا 900 هزار نفر برآورد كرده‌اند (بشارتي، 1378، 49). از مجموع اين تعداد، بيش از 48000 نفر نابينا و نيمه‌بينا در استان خراسان رضوي سكونت دارند.

نگرش اساسي دنياي جديد، نگرش برابري دسترس‌پذيري است؛ برابري نه به مفهوم تساوي بلكه به مفهوم برابري فرصت ها براي همۀ افراد يك جامعه است. به دنبال اين انديشه، در دي ماه سال 1372 مجمع عمومي سازمان ملل متحد اصول استاندارد فراهم‌آوري امكانات برابر براي معلولان را به تصويب رساند. بندهاي 5 و 10 اين مصوبه به صراحت دولتها را مسئول ارائه خدمات اطلاع‌رساني و دسترس‌پذير كردن خدمات و منابع اطلاعاتي براي گروه‏هاي مختلف معلولان از جمله نابينايان معرفي مي‌كند. (رشیدپور ،1390)پيمان‏نامه حقوق معلولان سازمان ملل متحد در سال 2008 CRPD) )به مسئوليت دولت ها در مورد دسترس‌پذير كردن اطلاعات به صورت جامع براي همه مردم تأكيدكرد. با توجّه به اهمیت این موضوع، شايسته است منابع جدید و نیازهای اطلاعاتی این قشر از جامعه وضعيّت فضا و تشكيلات كتابخانه‌ها و مراكز اطلاع‌رساني يا بخشهاي نابينايان و نيمه‌بينايان كتابخانه‌ها در اين استان هاو منابع و خدمات ارائه شده توسّط آنها مطالعه و بررسي شود كه آيا مجموعه منابع، امكانات و خدمات كتابخانه‏ها توانايي رفع نياز اطلاعاتي نابينايان و جلب رضايتمندي آنان را دارد ؟ و در این زمینه چه راهکارهایی می توان ارائه داد؟

روش شناسی : این مقاله به صورت مطالعه اسناد ی و کتابخانه ای انجام شده است .

مروري بر تحقیقات انجام گرفته در این زمینه

فهیم ‌نیا و رسولی (1392) درمقاله ای تحت عنوان “رضایت کاربران با آسیب بینایی از خدمات بخش نابینایان کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران” که هدف آن شناسایی میزان رضایت کاربران دانشجوی با آسیب بیناییِ دانشگاه تهران از خدمات کتابخانه­ای بخش نابینایان کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران و ارائه پیشنهاداتی برای بهبود این خدمات بوده است. این پژوهش با استفاده از روش پیمایش توصیفی انجام ­شده ­است. داده­ها با استفاده از ابزار پرسشنامه و از طریق مصاحبه تلفنیِ ساختاریافته با 38 نفر از کاربران بخش نابینایان کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران گردآوری شده­اند. همچنین، برای تحلیل داده­ها در بخش اطلاعات جمعیت­شناختی از آمار توصیفی، در بخش میزان رضایت از خدمات موجود از طیف بازرگان و همکاران با استفاده از نرم­افزار SPSS، و در بخش مشکلات و پیشنهادات از روش تحلیل محتوا استفاده شده ­است. نتایج پژوهش حاضر نشان داد که میزان رضایت کاربرانِ با آسیب بینایی از خدمات کتابخانه­ای بخش نابینایان کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران با میانگین 11/3 در سطح نسبتاً مطلوبی است. همچنین، بیشترین مشکلات و مهم­ترین پیشنهادات پاسخ­دهندگان نیز در مورد ضبط متون و فایل­های صوتی بوده ­است. (فهیم ‌نیا و رسولی ،1392)

با وجود اینکه میزان رضایت از کتابداران و کارمندان بخش نابینایان در سطح خوبی قرار دارد، معماری، فضا، و همچنین علایم هدایت­کننده این بخش متناسب با نیاز این کاربران نیست. نتایج این پژوهش با پژوهش­های قبلی تا حدود زیادی همسو است. برای بهبود خدمات کتابخانه­ای براساس یافته­های پژوهش و نظرات کاربران، پیشنهاداتی نیز مطرح شده­ است.

نوشين فرد ورضوي(1389)در مقاله ای تحت عنوان” مطالعه نيازهاي اطلاعاتي كاربران نابينا و كم بيناي شهر كرمان و ميزان بهره گيري آنها از خدمات كتابخانه اي” با هدف مطالعه نيازهاي اطلاعاتي كاربران نابينا و كم بيناي شهر كرمان و ميزان بهره گيري آن ها از خدمات كتابخانه اي انجام شده است. يافته هاي پژوهش حاكي از آن است كه بيش ترين منبع مورد استفاده كاربران نابينا و كم بينا، منابع گويا (64 درصد) و منابع بريل (42 درصد) است. متاسفانه درصد بسياركمي از كاربران از منابع الكترونيكي استفاده مي کند. همچنين از تجهيزات و فن آوري ها درحد بسياركمي در كتابخانه ها استفاده مي شود. 90 درصد كاربران نابينا و كم بينا منابع كتابخانه ها را كافي ندانسته اند. 80 درصد كاربران نقش كتابخانه در رفع نيازهاي اطلاعاتي خود را در حد متوسط و پايين تر از آن دانسته اند. اكثر كاربران نابينا و كم بينا (78 درصد) اظهار داشتند كه از راهنمايي كتابداران در دسترسي به اطلاعات مورد نياز برخوردار بوده اند.نتايج اين پژوهش مي تواند مسئولان و دست اندركاران را در برنامه ريزي جهت فراهم کردن امكانات و فن آوري هاي اطلاعاتي براي ارائه خدمات خاص به نابينايان در كتابخانه ها ياري کند. اين مقاله همچنين ضمن تاكيد بر اشتراك منابع ويژه نابينايان در كتابخانه هاي عمومي و ايجاد نظام همكاري بين كتابخانه اي، تاسيس شبكه ملي اطلاع رساني نابينايان توسط نهاد كتابخانه هاي عمومي كشور با همكاري كتابخانه ملي ايران را راه حلي اساسي جهت دسترسي نابينايان به گستره وسيعي از منابع اطلاعاتي مي داند.( نوشين فردو رضوي،1389)

كوكبي و احساني (1393)درتحقیقی تحت عنوان ” بررسي وضعيت كتابخانه هاي عمومي استان خوزستان در مقايسه با استانداردهاي منابع، تجهيزات و وضعيت نيروي انساني متخصص براي خدمات كتابخانه اي جهت نابينايان” به بررسي وضعيت كتابخانه هاي عمومي استان خوزستان از منظر وجودِ بخشِ تخصصي نابينايان و كم بينايان و تطابق شرايط موجود با استانداردهاي منابع، تجهيزات و وضعيت نيروي انساني متخصص پرداخته است. اين پژوهش، پيمايشي و از نوع توصيفي است. جامعه پژوهش حاضر از 3 كتابخانه ثامن الائمه (آبادان)، شهيد شريف (خرمشهر)، و مركزي استان خوزستان (اهواز)، با در نظر گرفتن وضعيت نيروي انساني، ساختمان و تجهيزات، منابع و نحوه ارائه خدمات در آنها تشكيل شده است. اطلاعات در اين پژوهش با بهره گيري از مشاهدات انجام شده طي بازديدهاي كتابخانه اي توسط پژوهشگر، مصاحبه با مسئولان بهزيستي استان خوزستان و استفاده از «استانداردهاي ملي خدمات كتابخانهاي براي نابينايان» (تعاوني، 1379) و «دستورالعمل نحوه اداره و توسعه بخش نابينايان و كم بينايان» (نهاد كتابخانه هاي عمومي كشور، 1389) گردآوري شده است. نتايج تحقيق حاضر نشان داد كه بخش نابينايان و كم بينايان در كتابخانه هاي مورد پژوهش، در شرايط مطلوبي قرار ندارند و تقريباً در هيچ كدام از شاخص هاي مورد نظر (اعم از فضا، تجهيزات، منابع، نيروي انساني و خدمات رساني)به استانداردها نزديك نيستند.پژوهش حاضر در خصوص وضعيت بخش نابينايان و كم بينايان كتابخانه هاي عمومي خوزستان در مقايسه با استانداردها و دستورالعمل هاي مربوطه، جزو اولين گام ها در اين حوزه است. (كوكبي و احساني ،1393)

رشید پور و پوراحمد(1390) درتحقیق خود تحت عنوان بررسي وضعيت كتابخانه هاي نابينايان و نيمه بينايان مستقر در استان خراسان رضوي و بررسي ميزان رضايت مندي كاربران از خدمات آنها ، به بررسی   وضعيّت كتابخانه‌هاي نابينايان و كم‌بينايان در استان خراسان رضوي و همچنين بررسي ميزان رضايتمندي اعضاي اين كتابخانه‌ها پرداخته است . روش پژوهش، توصيفي پيمايشي وجامعه آماري پژوهش شامل 8 كتابخانه و 440 نفر از اعضاي فعّال آن كتابخانه‎ها بودند كه به شيوۀ نمونه‌گيري تصادفي ساده و با استفاده از جدول تعيين حجم نمونه مورگان انتخاب و تعداد 205 برگ پرسشنامه بين آنها توزيع شد. نتايج به دست آمده تجزيه و تحليل و مشخّص شد تنها 25درصد كتابخانه‎ها داراي ساختمان مستقل هستند و بقيه به عنوان بخشي از يك كتابخانه ديگر فعاليّت مي‏كنند. تقريباً 90درصد ساختمان كتابخانه‏ها بيشتر از10 سال عمر دارند. هيچ كتابخانه‎اي استوديو ضبط صدا ندارد. همه كتابخانه‏ها از ضبط صوت و رايانه براي رفع نياز مراجعان استفاده مي‏كنند. 75درصد مسئولان كتابخانه‏ها نابينا هستند. 75درصد كتابخانه‏ها تنها توسط يك كتابدار اداره مي‏شوند. 75درصد مسئولان كتابخانه‏ها دوره‏هاي ويژه مديريّت كتابخانه‏هاي نابينايان را طي كرده‏اند. اعضاي كتابخانه‌ها نيز از تجهيزات و نرم‌افزارها و فضاي مطالعاتي كتابخانه رضايت نداشتند. از نظر ايشان، وضعيّت منابع موجود به طور متوسط رضايت بخش بود. همچنين، مراجعان از خدمات ارائه شده و نحوۀ رفتار و برخورد كتابداران و به طور كلي از خدمات ارائه شده؛ توسط كتابخانه‌ها رضايت كامل داشتند. ايجاد شبكه اطلاع‏رساني كتابخانه‏هاي نابينايان، اشتراك منابع و امانت بين‏كتابخانه‏اي، حركت به سوي انتشارات چندرسانه‏اي و ايجاد كتابخانه ملّي نابينايان، از پيشنهادهاي ارائه شده در اين پژوهش است.(رشیدپور و پوراحمد ،1390)

آيت‎اللهي (1382) در پژوهش خود ميزان استفاده نابينايان و كم‌بينايان از كتابهاي گويا، بريل و الكترونيكي در استان تهران را بررسي كرد. نتايج مطالعه حاكي بود كه 50درصد كتابخانه‎ها و مراكز اطلاع‌رساني مورد مطالعه فاقد منابع گويا، بريل، چاپ‏درشت و الكترونيكي بودند. فضاي نامناسب براي مطالعه، فقدان تحصيلات تخصّصي مسئولان و كاركنان كتابخانه‎ها، نبود امكانات رايانه‎اي براي سازماندهي و ارائه خدمات به جامعه، نبود خطّ‌مشي مدوّن و سياست گذاري مشخّص، نبود سخت‎افزار و نرم‎افزار مناسب، نبود ارتباطات بين كتابخانه‏ها براي مواردي مانند اشتراك منابع وتبادل اطلاعات و فقدان بودجه اختصاصي مستقل مواردي بودند كه همه كتابخانه‌هاي مورد بررسي مشاهده شد.

بشارتي (1377) هدف از تحقيق خود را آشنايي با وضعيّت كتابخانه‎ها و مراكز اطلاع‎رساني نابينايان و نيمه‎بينايان مستقر در شهر تهران و پي‎بردن به مشكلات موجود بيان كرده است. روش تحقيق پيمايشي و ابزار گردآوري اطلاعات پرسشنامه بود. جامعۀ مورد پژوهش 9 كتابخانه (3 كتابخانه عمومي، 2كتابخانه دانشگاهي، آموزشي – پژوهشي و 4 كتابخانه آموزشگاهي) بود و نتايج نشان داد بيش از66درصد كتابخانه‏ها با كمبود فضا مواجه هستند. ساختمان تمام كتابخانه‎ها به‌طور اختصاصي براي نابينايان و نيمه‎بينايان ساخته نشده‎است و هيچ‎گونه تسهيلات ويژه‎اي براي آنان فراهم نيست. بيشتر كتابخانه‏ها از امكانات مناسب سرمايشي و گرمايشي برخوردار هستند. حدود 20درصد كتابخانه‎ها به وسايل ايمني و30درصد به تهويه مجهّز هستند. تمام كتابخانه‎ها مشكل بودجه دارند. از نظر نيروي انساني فقط 11درصد بينا و متخصّص كتابداري و كارشناس هستند. نابينايان حدود 16درصد و نيمه‎بينايان 8درصد نيروي انساني كتابخانه را تشكيل مي‏دهند. 7/13درصد از كلّ كتابهاي موجود را كتابهاي بريل تشكيل مي‏دهد. (رشیدپور ،1390)

فرج پهلو (1361) نيز به وضعيت كتاب و كتابخواني كودكان نابينا، ناشنوا و عقب ماندۀ ذهني در محدوده سنّي 6 تا 16سال پرداخت. او نشان داد كه قسمت عُمدۀ امكانات فراهم‎شده براي اين گروه از افراد در پايتخت متمركز شده است، در حالي كه در ساير استانها و نقاط دور افتاده، اكثريّت اين كودكان از حدّاقل امكانات بي‏بهره‎اند. هيچ‎گونه آمار دقيق و جامعي از تعداد پراكندگي و توزيع سنّي اين افراد در سطح كشور در دست نيست. در بررسي منابع غير فارسي يك پژوهش بيشتر از موارد ديگر با پژوهشي كه گزارش آن را در اين مقاله مطالعه مي‌كنيد، مشابه بود كه در زير به آن پرداخته مي‌شود.

فرقاني و كياني و تاجداران (1390) در تحقیق خود تحت عنوان”سنجش رضايت نابينايان از خدمات كتابخانه هاي نابينايان در آذربايجان شرقي ” که هدف اصلي اين پژوهش بررسي ميزان رضايتمندي نابينايان از خدمات كتابخانه اي نابينايان استان آذربايجان شرقي است. روش پژوهش پيمايشي توصيفي است. كتابخانه ها ابتدا از نظر منابع اطلاعات و نيروي انساني و فضا مورد توصيف شده اند. سپس با استفاده از پرسشنامه از 353 نفر شهروند نابينا كه عضو كتابخانه هاي نابينايان در استان آذربايجان شرقي هستند، در مورد كيفيت خدمات كتابخانه ها نظرخواهي شده است. تحليل داده ها در بخش توصيفي با استفاده از جداول فراواني و در بخش استنباطي با استفاده از آزمون هاي خي دو و تي نسبت به آزمون فرضيه­ها انجام شده است. رضايت نابينايان در سطح متوسطي ( 65 درصد) قرار دارد و بيشترين رضايت از رفتار كتابداران ( 62 درصد) و كمترين رضايت از دسترسي به كتابخانه ( 68 درصد) است. توسعه مجموعه كتابخانه از نظر مجموعه و تجهيزات، جذب نيروي انساني متخصص در كتابداري، شناساندن اهميت كتاب و كتابخانه است.

اصنافی و میرزایی (1393) پژوهش آنها تحت عنوان “بررسی وضعیت خدمات کتابخانه های عمومی وابسته به سازمان فرهنگی هنری شهرداری شهر تهران به معلولان ” نشان داد که کتابخانه های عمومی تهران جهت ارائه خدمات به افراد معلول از امکانات مناسبی برخوردار نیستند. چنانچه پاسخ کتابداران نشان می دهد از کلیه کتابخانه های جامعه آماری فقط شش تا از آنها از امکانات برای ارائه خدمات برخوردار است آن هم به صورت ضعیف به طور نمونه ذره‌ بین و یا ورق زدن خودکار در بعضی از آن کتابخانه ها وجود ندارد بنابراین می توان نتیجه گرفت که امکانات موجود به هیچ وجه جوابگوی نیازهای افراد خاص جامعه آماری نیست.

برنامه های موجود در زمینه ارائه خدمات کتابخانه های عمومی تهران به گروه های خاص در سطحی پایین تر از حد متوسط است. با توجه به این که این فرضیه در واقع از ارزیابی و سنجش پاسخ آزمودنی ها به سؤالاتی در مورد تشکیل کمیته مشورتی که یکی از معلولان و یا نماینده آنها در آن عضو باشد یا وجود برنامه توجیهی مناسبی نسبت به نیازهای اطلاعاتی معلولان برای کارمندان،وجود برنامه ای برای آموزش و نمایش ابزار وتجهیزات نوین تشکیل دوره های آموزشی مخصوص آشنایی با کتابخانه برای معلولان و… حاصل شده است. ( اصنافی و میرزایی ،1393)

نتایج حاصله نشان دهنده این امر است که علاوه بر عدم ارائه خدمت بهینه به افراد خاص اقدامات انجام گرفته در زمینه ارائه خدمات کتابخانه به گروه های خاص نیز ناچیز است. می توان از نتایج یاد شده چنین استنباط کرد که محدودیت منابع موجود برای کتابخانه های گروه های خاص علاوه بر اینکه امکانات ارائه شده را در حد پایینی نگه داشته است،برنامه های در دست اقدام را نیزعملأ به حداقل مقدار خود رسانده است. با توجه به موارد گفته شده در بالا می توان چنین گفت: از آنجا که در ایران یک یا چند تشکیلات سازمان یافته برای ارائه خدمات معیشتی،اشتغالی،اوقات فراغت ،امکانات درمانی ،بهداشتی، حمل ونقل، ورزش به معلولان ونابینایان وجود دارد؛لذا نیاز های این گروه از افراد جامعه برای استفاده از کتابخانه وخدمات اطلاع رسانی و مطالعاتی نیز اقتضا می کند که مورد توجه مسئولان ذی ربط است. ( اصنافی و میرزایی ،1393)

کتابخانه ملی وکتابخانه عمومی دو ارگان مسئول در زمینه خدمات اطلاع رسانی و کتاب رسانی به گروه های خاص جامعه،علاوه بر اقدامات به عمل آمده باید تلاش کنند تا در سطح بیشتری پاسخگوی نیازهای این قشر از محرومان جامعه باشند.

با علم به این حقیقت، تحقیق حاضر در جهت بررسی سطح خدمات و مشکلات موجود صورت پذیرفت و متأسفانه نتایج نشان داد که محرومیت این گروه از نظر دستیابی به امکانات وخدمات کتابخانه ای در سطح بالایی است و این محرومیت نه تنها مربوط به کتابخانه های عمومی تهران،بلکه پوشش عام و در سطح کل کشور دارد. بررسی متون نشان داده است که در مورد معلولان با ضایعات نخاعی، خدمات ویژه ای در کتابخانه های عمومی کشور ارائه نشده است. در صورتی که برای این افراد، مثلاً فضای پارکينگ کتابخانه بايد تا حد ممکن به ورودی‌ها يا آسانسور کتابخانه نزديک باشد و به گونه‌ای طراحی شود که افراد معلول روی صندلی چرخدار بتوانند بدون هيچ‌ زحمت برای خود و ديگران با اتومبيل خود وارد و از آن خارج شوند. ( اصنافی و میرزایی ،1393)

حدود دو سوم از کتابخانه‌ها دارای سطح شيبدار نيستند و معلولان برای ورود به کتابخانه با مشکل مواجهند. در کتابخانه‌ها نه تنها ورودی‌ها، راهروها و … بايد برای معلولان متناسب باشد بلکه وسايل خاص کتابخانه نيز مشمول اين امر است. فضاهای غيرقابل استفاده برای رسيدن به قفسه‌ها، مجلات و غيره، ارتفاع بسيار پايين يا بالای برگه‌دان، عدم وجود فضا برای گردش در قفسه‌ها از عمده‌ترين موانع است. در 70 درصد کتابخانه‌ها معلولان امکان حرکت در قفسه‌ها با ويلچر را ندارند.در سالن‌های مطالعه بايد ارتفاع ميزهای مطالعه ويژه معلولان کم نبوده و فاصله ميان ميزها و صندلی‌ها و همچنين فضای دور زدن برای معلولان تنگ نباشد (امیدی فر، 1388 ).

رسولي و نقشينه و حيدري (1393) درمقاله ای تحت عنوان “XML نيازهاي آموزشي كتابداران براي ارائه خدمت به كاربران با آسيب بينايي: ديدگاه كتابداران و استادان علم اطلاعات و دانش شناسي ايران ” که هدف آن شناسايي آموزش هاي مورد نياز براي پرورش مهارت هاي كتابداران براي خدمت به كاربران با آسيب بينايي بوده است.

با استفاده از روش تحليل محتوا، مهارت ها و تخصص هاي لازم براي كتابداران در قالب 21 مقوله از منابع استخراج شد؛ و سپس با استفاده از پرسشنامه آنلاين، رويكرد كتابداران كتابخانه هاي نابينايان و استادان رشته كتابداري در ايران بررسي شد.

اكثر كتابداران و همچنين اساتيد رشته كتابداري و اطلاع رساني برنامه هاي آموزشي موجود را به منظور كسب مهارت هاي لازم براي ارائه خدمات كتابخانه اي به كاربران با آسيب بينايي كارآمد نمي دانند. حدود 85 درصد كتابداران و 55 درصد استادان با اختصاص يك درس اختصاصي به اين موضوع موافق هستند. موضوعاتي كه بايد در اين درس مورد بحث قرارگيرند، اولويت بندي شده اند.

دانشجويان رشته كتابداري نياز ضروری به آشنايي با مسایل مرتبط با كاربران با آسيب هاي بينايي و به طور كلي كاربران با معلوليت هاي جسماني و رواني دارند. با وجود اينكه در مورد موضوعات مورد نياز براي آموزش مهارت هاي مربوطه، فاصله زيادي بين عمل و نظر در رشته كتابداري وجود ندارد؛ اما اين فاصله در مورد اختصاص يك درس اختصاصي بيشتر است. همچنين با توسعه فناوري هاي مختلف در كتابخانه ها، موضوعات مرتبط با آنها بيشتر مورد ترجيح كتابداران و استادان است.

جانسون (2000) در مقاله ای تحت عنوان «کتاب های الکترونیکی ، کتابخانه ها و دسترسی برای نابینایان » به بررسی چگونگی دسترسی کاربران نابینا به کتاب های الکترونیکی پرداخته است .

هرنوون ، مارتین و پاریس (1992) ، نحوه تهیه کتاب های گویا و بریل برای نابینایان و معلولین از کتابخانه ملی و نحوه عملکرد امانت و مبادله بین‌المللی این منابع را مورد مطالعه و توجه قرار دادند .

پینیون – کاترین (1990) ، در مقاله ای تحت عنوان «خدمات صوتی به نابینایان و کم بینایان در کتابخانه های عمومی » نگاهی کامل به خدمات ارائه شده به نابینایان و کم بینایان به وسیله کتاب ها و روزنامه های گویا و نوارهای صوتی دارد.

کرادوک (1998)، در پژوهشی تحت عنوان «کتابخانه های عمومی و ارائه خدمات مجلات و روزنامه های گویا به افراد نابینا و کم بینا » اظهار کرد که کتابخانه ملی بریتانیا در خلال سالهای 1984_ 1983 اقدام به سرمایه گذاری جهت راه اندازی کتابخانه های عمومی نابینایان کرد. نتایج پژوهش نشان داد که فقط تعداد اندکی از کتابخانه های نابینایان در حال حاضر فعال هستند ، همچنین در این پژوهش نگاهی کامل به خدمات ارائه شده به نابینایان و کم بینایان به وسیله کتاب ها و روزنامه های گویا و نوارهای صوتی دارد و هدف وی از این بررسی، بهبود ارائه خدمات کتابخانه ها به نابینایان عنوان شده است .

لوئیز (2004) ، پژوهشی با عنوان «بررسی تجارب افراد نابینا و کم بینا در استفاده از خدمات اطلاعات الکترونیکی ، با توجه به عملکرد این خدمات در کتابخانه های عمومی » انجام داده است . این تحقیق راجع به افراد کم بینایی است که از خدمات اطلاعات الکترونیکی در موقعیت حقیقی زندگی استفاده می کنند . نتایج حاصله نشان می دهد اکثریت پاسخ دهندگان که 23 نفر با 95 درصد بوده اند چگونگی استفاده از خدمات الکترونیک را بیش از یک بار در هفته اعلام کرده اند و 5 نفر با 21/7 درصد توضیح دادند که بیشتر آنها به صورت روزانه از خدمات استفاده کرده اند . و 1 نفر 4/3 درصد استفاده از خدمات الکترونیکی را در حدود هر دوهفته یک بار اعلام کرد .

اينگلن (2008) در پژوهش خود به پديده نسبتاً جديد كتاب هاي گويا ، كه كتاب هاي گفتاري هم ناميده مي‌شوند، پرداخته است.

رولند (2008) هدف از تحقيق خود را آشنايي اعضاي ايفلا از وضعيّت نابينايان، سطح سواد و وضعيّت تعليم و تربيت آنها، كمبود خدمات، استانداردها و خواسته‌هاي نابينايان و وضعيّت توزيع مظاهر فناوري مربوط به نابينايان در تعدادي از كشورهاي قارّه آفريقا شامل آفريقاي جنوبي، كنيا، زامبيا، زيمباوه، نيجريه، سيرالئون، ليبريا و گامبيا اعلام مي‌كند.

نيلسون (2005) اعتقاد دارد به علّت عدم درك دقيق مديران كتابخانه‌ها از مسایل و مشكلات افراد معلول و ناتوان در بسياري از كشورهاي جهان، اين افراد نمي‌توانند به نحو مطلوب از كتابخانه‌ها و خدمات آنها استفاده كنند. در اين راستا، كار گروه ثابت ايفلا براي خدمات كتابخانه‌اي به افراد ناتوان (LSDP) يك چك‌ليست تهيه کرد تا تمام كتابخانه‌ها بتوانند به عنوان ابزاري عملي براي ارزيابي سطوح فعلي دسترسي به ساختمان، خدمات، مواد و برنامه‌هاي كتابخانه به افراد معلول و ناتوان از آن استفاده كنند و دسترسي را در مواقع ضروري افزايش دهند.(رشیدپور ،1390)

نوناس چايرات (1999) در تحقيق خود، گزارشي از وضعيت موجود خدمات كتابخانه‏اي ارائه شده توسط كتابخانه نابينايان كالفيلد[8] به عنوان اوّلين كتابخانه‏ نابينايان تايلند به نابينايان و معلولان‏چشمي، ارائه كرده است.

كاندسن (1997) در تحقيق خود بيان مي‌كند استفاده از فن آوريهاي اطلاعات در سالهاي اخير، تهيۀ كتابهاي بريل براي نابينايان را متحوّل ساخته است. در زمينۀ استفاده از فن آوریهای نوين، وزارت فرهنگ نروژ پروژه‌هاي گوناگوني را براي تهيۀ كتابهاي الكترونيكي مورد استفاده نابينايان و كم‌بينايان تهيه كرده است.

فرانكيس (1977) در مقاله خود، فعاليّتهاي مؤسسۀ ملّي نابينايان كانادا (CNIB) و خدمات كتابهاي گويا و بريل اين مؤسسه را بررسي كرده است.(رشیدپور ،1390)

نتیجه گیری مطالعات وتحقیقات مطالعه شده نشان میدهد که :

منابع اطلاعاتی : منابع اطلاعاتی بریل بیشترین منبع مورد استفاده   نابینایان است .( صیامیان،1391 ؛ نوشین فردو همکاران ، 1389) و منابع   اطلاعاتی گویا کمترین منابع اطلاعاتی مورد استفاده آنهااست .( صیامیان ،1391 )

بیشترین منبع مورد استفاده کاربران نابینا و کم بینا، منابع گویا و کمترین منابع، الکترونیکی است .( نوشین فرد و همکاران ،1389 )

ترجیح دادن دانشجویان با آسیبهای بینایی بر استفاده از منابع الکترونیکی ،کافی نبودن منابع کتابخانه ها برای نابینایان و کم بینایان( نوشین فرد و همکاران ،1389 )، عدم رضایت   مراجعین نابینا و کم بینا از منابع موجود ، عدم روز آمدی منابع کتابخانه ها از نظر کیفی و محتوایی تعداد محدود منابع ، نارکارآمدی و ناخوشایندی از وضعیت موجود کتابهای بریل و گویا ( ضیایی،1383) عدم منابع گویا و بریل ، چاپ درشت و الکترونیکی روزآمد (آیت اللهی ،1382 )علامت ها و نشانه های بخش نابینا یان و پایین بودن کیفیت ضبط فایل های صوتی و سرعت کم دسترسی به منابعی که برای   جستجو در بخش مربوطه قرار می گیرد . (فهیم نیا و رسولی ، 1392)

عدم وجود کتاب با چاپ درشت در هیچ کتابخانه ای (بشارتی ،1378) تعداد بسیار کم کتاب ونوار در کتابخانه ها   ( بشارتی ،1387) تهیه کتابهای گویای دیجیتالی استاندارد برای این قشر ،تاثیر بیشتر کتابهای گویا نسبت به کتابهای چاپی برجامعه نابینا و افزایش یادگیری آنها ف دسترسی خوب آنها به منابع   و انتخاب درست منابع مورد نیاز آنها ، اینترنت اولین اولین منبع مورد استفاده آنها و عدم استفاده از برگه دانها و آثار مرجع   و نقش زیاد   اینترنت به عنوان منبع اطلاعاتی   مورد نیاز برای نابینایان و ارائه خدمات خاص پیوسته برای آنها در کتابخانه ها از جمله این موارد هستند. (صیامیان و همکاران ،1392:ص155)

کتابخانه‌های عمومی فرصت رشد تعاملات رفتاری انسانی

ارائه خدمات اطلاع‌رسانی و فرهنگ‌سازی از اهداف مهم کتابخانه‌های عمومی است، این کتابخانه‌ها با تمام اقشار جامعه در ارتباط هستند و افراد از هر سن، نژاد، طبقه اجتماعی، تحصیلات و … به کتابخانه مراجعه می‌کنند به‌همین دلیل، کتابخانه‌های عمومی نقش آموزشی و تربیتی بزرگی در قبال جامعه خود دارد و باید برای این ایفای نقش هر چه بیشتر تلاش کنند.

فعالیت‌های کتابخانه در محیط فرهنگی اداری انجام می‌شود، این فضای اداری فضای خدمت را به‌وجود می‌آورد؛ به‌طور حتم بر روش انجام وظایف روزانه کارکنان اثر می‌گذارد. در کتابخانه‌هایی که تعهد به خدمت بسیار کم است، فرهنگ اداری می تواند بر اساس ادای تکلیف باشد و کارکنان فقط به انجام موفقیت‌آمیز و مناسب وظایف روزانه توجه داشته باشند، بنابراین باید رضایت مراجعه‌کننده را هدف اصلی قرار داد و هم مدیریت و هم کارکنان انرژی و فعالیت‌های خود را در جهت هدف مذکور هدایت کنند.

خدمت خوب به مراجعه‌کننده جنبه‌های مختلفی دارد: اطلاعات دقیق، خدمات‌دهی آسان، پاسخگویی سریع، کتابداران خوش اخلاق و … برای پاسخگویی موفق به نیازها و خواسته‌های مراجعه‌کننده، و وجود حس همدلی ضروری است. اگر خود را به‌جای مراجعه‌کننده بگذاریم می توانیم خدمتی کارآمد انجام دهیم. تلاش جهت کشف نیازهای مراجعان چه بیان شده باشد و چه نه،به طور مستقیم به ارتباط مربوط می‌شود، بنابراین کتابدار باید دقت کند احساسات منفی یا تدافعی خود را هنگام پاسخگویی به خواسته‌های مراجعان به طور مثبت بیان کند. در کتابخانه‌هایی که اخلاقیات کتابداری قوی است، کارکنانی وجود دارد که در عین اعتقاد به ارائه خدمات از مراجعه‌کننده حمایت می‌کند. در واقع، کتابداران باید بیاموزند که چگونه با مردم ارتباط برقرار کنند و جهت تحکیم و تداوم این ارتباط بکوشند. این وجه معنوی خدمات است که محرک حقیقی است و به خدمت به مراجعه‌کننده روح می‌بخشد و کتابدار باید از روی میل و احساس و افتخار به انجام وظایف خود به مردم خدمات‌رسانی کند. کتابخانه‌ای که کتابداران آن روحیه بالایی دارند، محیط مثبت و سرشاری است که ناخوداگاه سبب جذب مردم خواهد شد.(باقری، 1392)

جایگاه کتابخانه های عمومی در ارائه خدمات مرجع به نابینایان

نیازهای اطلاعاتی گروه های خاص جامعه نیزهمچون سایر مردم برحسب سن و گسترش سطح آگاهی آنها متفاوت است .این افراد ممکن   است به سبب برخی نارسایی ها ، به منابع ویژه ای نیازداشته باشند .برای ارائه خدمات به گروه های خاص، علاوه برخدمات معلول کتابخانه،بخش مرجع نیز باید برای هر گروه، متناسب با تواناییها ونیازهای اطلاعاتی ،مواد لازم را فراهم کند. ( میرحسینی ،1381:ص770)

دسترسی به اطلاعات یکی از مهمترین حقوق انسانی است. این مسئله موجب میشود که افراد بطور فعال دریک جامعه دموکراتیک ،مشارکت کنند و بطور کامل از حقوق خود استفاده کنند. جامعه ای که اطلاع رسانی در آن به خوبی انجام نگیرد یا اینکه اطلاع رسانی را به یک گروه خاص محدود کند در دراز مدت به جامعه ای غیردموکراتیک بدل می شود. بنابراین همه شهروندان باید به اطلاعات دسترسی داشته باشند که آنهارا قادر به مشارکت درجامعه خود کند. (تودارو،2005،ص253-254 به نقل از اشرفی ریزی و کاظم پور،1388:ص163)

کتابخانه به ارائه خدمات به معلولان می پردازد زیرا رسالت یک کتابخانه است و کتابدار به عنوان   یک اطلاع رسان،به فراهم آوری خدمات دسترس پذیر علاقه مند است. ( ونتیس،2002 به نقل از اشرفی ریزی و کاظم پور،1388:ص163)

به عبارتی خدمات کتابخانه ها برای معلولان به این منظورطراحی می شود که به افراد معلول   برای برخورداری از زندگی لذت بخش ، پی بردن استعدادها و تواناییهای فردی و ایجاد علاقه در آنها همچنین به اشتغال درحرفه های مختلف کمک کند و معلولان را برای کسب استقلال فردی تشویق کند.( میر حسینی ،1381:ص272)

بدین ترتیب طبق یک اصل اساسی ، خدمات کتابخانه باید براساس دسترسی برابر به مواد کتابخانه برای همه فراهم وعرضه شود.

بیانیه یونسکو درباره خدمات ویژه کتابخانه میگوید :”خدمات ویژه و مواد کتابخانه ای باید به استفاده کنندگانی که به هر دلیلی نمیتوانند از خدمات عادی استفاده کنند ارائه گردد”. این بیانیه خود نشانگر اهمیت و جایگاه کتابخانه ها در ارائه خدمات به معلولان است .(جیل،1383:ص26-43،به نقل ازاشرفی ریزی و کاظم پور،1388:ص163)

افراد معلول نه منفعل هستند و نه یکسان بلکه انسان هایی پویاو مراجعانی با نیازهای فردیو استعدادهای متفاوت هستند . منابع معمولی کتابخانه(کتابها،مجلات و نشریات چاپی عادی)نمیتوانند نیازهای آنها را برطرف سازند ،بنابراین وظیفه کتابخانه این است که تجهیزات و منابع قابل استفاده برای آنها را فراهم آورد. کارشناسان تخمین زده اند که تنها پنج درصد از انتشارات جهان در شکلهای جایگزین و دسترس پذیر برای افرادی که نمی توانند از شکل چاپی آنها استفاده کنند وجود دارد.بنابراین کتابخانه ها باید مواد خواندنی به اَشکال انطباق پذیر بانیازهای معلولان را فراهم سازند.(اپ ،2006 :ص413، به نقل ازاشرفی ریزی و کاظم پور،1388:ص164)

ازسال 1980 بسیاری از کتابخانه ها سعی در بهبود وضعیت منابع وخدمات ارائه شده به معلولان داشته اند .در این میان ،فن آوری وچاپ   الکترونیکی نقش اساسی برعهده داشته است به طوریکه بخش ویژه ای از کتابخانه ها به این وسایل اختصاص یافته است .

استفاده از چاپ الکترونیکی،دستیابی به کتابخانه رابه ویژه   برای معلولانی که استفاده از چاپ   کاغذی برایشان دشوار است آسان تر می کند .هم اکنون کتابخانه ها می توانند از چاپ الکترونیکی برروی صفحه فشرده ، فهرست های   پیوسته ،مجلات و روزنامه های الکترونیکی با   کاربرد   فن آوریهای کمکی استفاده کنند . (میرحسینی ،1381:ص773)

ابزارها و فن آوریهای مورد استفاده :

نبودن ابزارها ی ویژه برای نابینایان ، مهمترین مانع برای دسترسی نابینایان به اطلاعات مورد نیازشان است .(صیامیان،1391 ) استفاده بسیار کم از تجهیزات و فن آوری ها( فرقانی ، 1390) بهره مندی استفاده از رایانه،بیشترین ، پادکست ها و ود کست ها، کمترین ابزارهاو فن آوریهای مورد استفاده توسط نابینایان است.(صیامیان،1391 )

استفاده کم ازرایانه در کتابخانه ها ، برای چاپ بریل با سرعت بیشتر(بشارتی ،1378) وضعیت مطلوب تجهیزات دیداری وشنیداری و تجهیزات ساختمانی( خسروی و خسروی ،1389) رضایت بسیار کم پاسخگویان از نرم افزار مخصوص نابینایان و شبکه امانت بین کتابخانه ای و اطلاع نابینایان از ابزارهاوفن آوریهای ویژه برای آنها در کتابخانه ها ازجمله نتایج سایر مطالعات بوده است.( صیامیان، 1392: ص155)

نقش کتابداران و تامین کنندگان اطلاعات

بیشترین رضایت از رفتار کتابداران (فرقانی و همکاران ،1390 ) حساب باز کردن کاربران نابینای کتابخانه ها روی ارتباطات انسانی با کتابداران ، وقت گذاشتن کتابداران برای آنها ، برخورداری کاربران نابیناو کم بینا از راهنمایی و مشاوره کتابداران در دسترسی به اطلاعات مورد نیاز( نوشین فرد و همکاران ، 1389) مهارت بالای کارکنان کتابخانه ها برای پاسخگویی و یا رس دریازیابی منابع و اطلاعات مورد نیاز نابینایان ، تسلط بسیارکم کارکنان در استفاده ازمنابع بریل ، اعتماد به پزشکان عمومی کلیدی محرک برای جستجوی اطلاعات . ( صیامیان،1392: ص156)

كتابخانه‌ها و مراكز اطلاع‌رساني نابينايان با هدف رفع نيازهاي اطلاعاتي نابينايان و نيمه بينايان، گسترش فرهنگ و ارتقاي علم و دانش، و ايجاد امكانات و شرايط مناسب براي پر كردن اوقات فراغت آنان به‌وجود مي‌آيند.

طبق تعريف بين‌المللي، نابينا كسي است كه ميزان ديد او كمتر از يك دهم و نيمه بينا كسي است كه ميزان ديد او بيشتر از يك دهم است و با استفاده از وسايل كمكي (عينك) ميزان ديد او حداكثر به سه دهم برسد.( ارجمند و تيموري‌خاني   ، 1380 )

در دي ماه 1372 مجمع عمومي سازمان ملل متحد، قواعد استاندارد فراهم‌سازي امكانات برابر براي معلولان را به تصويب رساند. بندهاي 5 و 10 اين مصوبه به صراحت دولت‌ها را مسئول ارائه خدمات اطلاع‌رساني و دسترس‌پذير كردن خدمات و منابع اطلاعاتي براي گروه‌هاي مختلف معلولان از جمله نابينايان معرفي مي‌كند (بشارتی ،1378:ص 50، 52).

رضایت زیاد نابینایان از خدمات کتابخانه ها و مراکز اطلاع رسانی و آموزش ارائه شده توسط آنها (صیامیان ،1391)

رضایت زیاد مراجعین ازخدمات عمومی کتابخانه ها و همچنین خدمات مرجع تلفنی و پستی کتابخانه ها ، رضایت بیش از 50 درصد ازمراجعه کنندگان نابینا و کم بینای کتابخانه ملی از ارائه خدمات این بخش از مچموعه کتابخانه از نظر کیفی و محتوایی که تاحدودی تامین کننده نیازهای اطلاعا تی اعضا است .(خسروی و خسروی ، 1389 )

تامین فقط یک بخش ناچیزی از نیازهای اطلاعاتی برای مراقبت اجتماعی و تندرستی افراد با آسیب بینایی،عدم توجه به نیازهای ویژه آنها   به صورت کامل نه توسط کتابخانه و نه خدمات جدید و نه سیستم های محیط دیجیتال ، نبود بودجه کتابخانه های دانشگاهی در تامین منابع اطلاعاتی برای دانشجو یان نابینا ، نبود فهرست های گویا و بریل و ویدئویی درهیچ یک از کتابخانه های دانشگاهی ایران و فهرست نویسی محدود کتابهای بریل و ویدئویی .(بشارتی ،1378 )

كتابخانه‌ها و مراكز فرهنگي نابينايان در ايران

نخستين مدرسه براي نابينايان و نگهداري آنها در 1342 توسط محمد خزائلي تحت‌عنوان “مجتمع نابينايان دكتر خزائلي” تأسيس شد. در 1350 دولت بودجه مستقلي براي اين مدرسه درنظر گرفت. در همين سال “سازمان ملي رفاه نابينايان” تأسيس شد كه وظيفه تهيه و توزيع كتاب‌هاي گويا و بريل را نيز برعهده داشت. پس از تأسيس سازمان بهزيستي كشور، خدمات مربوط به كودكان نابينا به اداره كودكان استثنايي وابسته به وزارت آموزش و پرورش، و رسيدگي به امور مربوط به نابينايان بزرگسال به “سازمان ملي رفاه نابينايان” واگذار شد كه در همين زمان به “سازمان بهزيستي نابينايان رودكي” تغيير نام يافته بود. اين مركز وظيفه هماهنگي فعاليت‌هاي فرهنگي از جمله كتابخانه‌ها را برعهده دارد (ارجمند،1371: ص73-77).

مهم‌ترين كتابخانه‌هاي نابينايان در ايران عبارتند از:

  1. كتابخانه رودكي. كتابخانه رودكي كه بزرگ‌ترين كتابخانه ويژه نابينان در ايران است، در 1352 به طوررسمی فعاليت خود را آغاز كرد. كتابخانه رودكي تنها كتابخانه در ايران است كه به نابينايان شهرستان‌ها نيز ارائه خدمت مي‌كند. اين كتابخانه داراي چهار بخش است: الف) كتابخانه عادي؛ ب) كتابخانه بريل؛ ج) كتابخانه گويا؛ و د) چاپخانه. در كتابخانه عادي، كه مساحت آن تنها 35 متر‌مربع است، كتاب‌ها عمدتا براي بدل شدن به بريل و گويا، استفاده كاركنان بينا، و گاه امانت به نابينايان تهيه مي‌شوند. كتابخانه بريل 56 متر‌مربع است كه در آن 2321 جلد كتاب بريل در 852 عنوان وجود دارد. مساحت كتابخانه گويا 108 متر‌مربع است. در اين كتابخانه20076 حلقه نوار در 1818 عنوان وجود دارد. تكثير تمام نوارهاي درسي نابينايان بر عهده اين كتابخانه است. استوديوي ضبط كتاب‌هاي گويا با كمك سازمان صداوسيما راه‌اندازي شده است. در چاپخانه كتابخانه نيز كتاب‌هاي بريل چاپ و تكثير مي‌شود. ( ارجمند و تيموري‌خاني ، 1380)
  2. كتابخانه “مؤسسه آموزشي خميني (ره)”. كتابخانه گوياي مؤسسه آموزشي خميني در 1369 تأسيس شد. تعداد كارمندان آن 5 نفر و تعداد منابع آن11000 حلقه نوار است.
  3. كتابخانه “مجتمع نابينايان دكتر خزائلي”. اين كتابخانه در 1342 تأسيس شد و 600 جلد كتاب بريل و 423 حلقه نوار دارد.
  4. كتابخانه “مجتمع آموزشي نابينايان شهيد محبي”. اين كتابخانه در 1343 در تهران تأسيس شد. در حدود 32 از كتاب‌هاي درسي كل كشور در اين كتابخانه به خط بريل چاپ مي‌شود. موجودي اين كتابخانه 7000 جلد كتاب بريل و 5000 حلقه نوار است.
  5. كتابخانه “مؤسسه استثنايي عصاي سفيد”. اين كتابخانه در 1369 در تهران تأسيس شد و 3 نفر كارمند دارد. موجودي آن 500 جلد كتاب بريل و 350 حلقه نوار است.
  6. كتابخانه “مؤسسه نهادگذاري مطالعات علمي و پژوهشي گويا (خندق)”. اين مؤسسه،مؤسسه‌اي غير‌انتفاعي براي ضبط كتاب‌هاي گويا براي دانشجويان و فارغ‌التحصيلان نابينااست كه در 1369 تأسيس شد. شعبه‌هاي آن در شهرهاي اهواز، اصفهان، و شيراز داير است. موجودي كتابخانه اين مركز 2500 حلقه نوار در 1200 عنوان است.
  7. كتابخانه “مركز تحقيقاتي بنياد جانبازان”. اين مركز عهده‌دار تهيه و ارائه كتاب‌هاي گويا به كساني است كه در جنگ تحميلي نابينا شده‌اند. موجودي كتابخانه آن در حدود 500 عنوان كتاب گوياست. ( ارجمند و تيموري‌خاني ، 1380 )

در تهران كتابخانه‌هاي ديگري نيز به افراد نابينا خدمات ارائه مي‌دهند؛ از آن جمله مي‌توان به بخش نابينايان كتابخانه حسينيه ارشاد (1359)؛ بخش نابينايان كتابخانه شهيد بهشتي (1372)؛ بخش نابينايان كتابخانه شوراي كتاب كودك (1341)؛ كتابخانه مجتمع آموزشي نابينايان دخترانه نرجس (1356)؛ كتابخانه مجتمع دخترانه حضرت عبدالعظيم (1374)؛ كتابخانه مجتمع توانبخشي نابينايان خزانه (1370)؛ و كتابخانه نابينايان دانشگاه الزهرا اشاره كرد. در كتابخانه ملي ايران نيز تالاري به خدمات ويژه اختصاص يافته و كتاب‌هاي گويا و بريل را در اختيار نابينايان قرار مي‌دهد. به‌جز مراكز ياد شده در استان تهران در اكثر مراكز استان‌ها كتابخانه‌هايي به نابينايان اختصاص دارد كه از آن جمله مي‌توان به كتابخانه نابينايان: شهرهاي اروميه، اصفهان، اهواز، بندرعباس، تبريز، رشت، همدان، زاهدان، زنجان، سمنان، شاهرود، شهركرد، شيراز، كرمان، كرمانشاه، گرگان، و مشهد اشاره كرد. مثلا در شيراز، دركتابخانه ملي پارس (شهيد دستغيب فعلي) يك بخش خدمات به نابينايان از 1372 راه‌اندازي شده، كه به‌كار توليد كتاب‌هاي بريل و ارائه خدمت به نابينايان در سطح استان فارس و كهگيلويه و بويراحمد مي‌پردازد. نابينايان در سطح استان به اين بخش معرفي مي‌شوند و كتاب‌هاي بريل برايشان پست مي‌شود. پست ايران، طبق تعهد بين‌المللي، به رايگان كار انتقال منابع را از كتابخانه و بالعكس انجام مي‌دهد. ( ارجمند و تيموري‌خاني ، 1380 )

در كشور ما خدمات كتابخانه‌اي به نابينايان سابقه‌اي چندان طولاني ندارد و با گذشت بيش از چهل‌سال از تأسيس نخستين مركز آموزشي مخصوص نابينايان، به‌علت عدم برنامه‌ريزي صحيح در اين مورد هنوز در هيچ‌كدام از مراكز آموزشي، كتابخانه‌اي كه بتواند نيازهاي مربوط را تأمين كند، موجود نيست و مراكزي كه به تهيه مواد و ارائه خدمات كتابخانه‌اي به اين گروه اشتغال دارند، به‌علت عدم برخورداري از تجهيزات و نيروي متخصص و عدم ارتباط با مراكز بزرگ فرهنگي نابينايان در خارج از كشور جهت استفاده از تجارب و تخصص آنها، نتوانسته‌اند وظيفه خود را به خوبي ايفا كنند. ( ارجمند و تيموري‌خاني ، 1380 )

از سويي استقرار كتابخانه‌هاي نابينايان تنها در مراكز استان‌ها، دستيابي نابينايان به آنها را بسيار مشكل و در مواردي غير‌ممكن ساخته است. خوشبختانه، امروزه در ايران كار سخت‌افزاري رايانه‌اي در كتابخانه‌ها براي نابينايان در اكثر استان‌ها انجام شده و به زودي فعاليت نرم‌افزاري يعني تهيه برنامه‌هاي مدون و منظم الكترونيكي پايان مي‌پذيرد تا هر نابينايي در هر استاني از كشور بتواند از طريق شبكه به مركز كتابخانه رودكي وصل شود و از امكانات آن بهره گيرد .

ارائه خدمات كتابخانه‌اي به نابينايان و كم‌بينايان، يكي از پر چالش‌ترين وظايف كتابخانه‌ها و كتابداران است. در دوراني كه حجم اطلاعات موجود در جهان به سرعت افزايش مي‌يابد، توجه به نيازهاي اطلاعاتي اين گروه براي جلوگيري از عميق‌تر شدن شكاف ناشي از “محروميت اطلاعاتي” ميان بينايان و نابينايان در زمره تعهدات حرفه‌اي كتابداران تمام كتابخانه‌ها به‌شمار مي‌رود. از اين گذشته، بيانيه‌ها، مقررات، و آيين‌نامه‌هاي بين‌المللي تدوين شده از سوي سازمان‌هاي جهاني مانند سازمان ملل متحد، يونسكو، و ايفلا همواره بر حقوق برابر معلولان با ساير شهروندان و نقش محوري دولت‌ها در فراهم‌سازي امكانات كتابخانه‌هاي برابر تأكيد مي‌ورزند. در عين حال پيشرفت‌هاي فناورانه و ابعاد گسترده نظام‌هاي اطلاع‌رساني الكترونيكي، افق‌هاي جديدي را بر روي نابينايان گشوده و حجم و دامنه مواد و اطلاعات قابل دسترس براي اين گروه را متحول ساخته است. فن آوریهای موجود در زمينه نظام‌ها و شبكه‌هاي رايانه‌اي امكان تهيه متون، اطلاعات، و داده‌هاي كتابشناختي را در انواع قالب‌هاي جايگزين چاپ (بريل، گويا، چاپ درشت) فراهم مي‌كند. بنابراين، لازم است از اين ابزارها و امكانات به نفع كاربران نابينا بين كتابخانه‌ها به‌گونه‌اي بهره‌گيري شود كه طيف وسيعي از خدمات براي آنان دست‌يافتني و قابل استفاده باشد. ( ارجمند و تيموري‌خاني ، 1380 )

كتابخانه‌ها موظفند امكان دسترسي كاربران نابينا و كم بينا به منابع و اطلاعات موردنياز را در حداقل زمان، در شكل و قالب مناسب، و به تعداد لازم فراهم كنند. براي تحقق بخشيدن به اين امر و استفاده هر چه بيشتر از منابع و امكانات موجود، لازم است خدمات كتابخانه‌اي به نابينايان با برنامه‌ريزي حساب شده و بر اساس اصل همكاري و مشاركت سازمان يابد. لازم است مناسبات و همكاري‌هاي مطلوب با مشاوران متخصص و سازمان‌هاي ملي و منطقه‌اي به‌گونه‌اي برقرار شود كه تمام كتابخانه‌ها بتوانند طيف گسترده‌اي از خدمات كتابخانه‌اي را به كاربران نابينا و كم بيناي خود عرضه كنند. در عين حال لازم است براي ارائه خدمات اطلاع‌رساني و مدرك‌رساني مناسب به اين گروه روش‌هاي متنوع و احيانا متفاوتي به‌كار گرفته شود و ابتكارات و نوآوري‌هاي كتابخانه‌ها و كتابداران در اين زمينه مورد تشويق و حمايت قرار گيرد (تعاونی،1379: ص1، 2، 42).

خدمات عمومي براي نابينايان دركتابخانه

خدمات عمومي كارهايي است كه كتابخانه به طور مستقيم براي اعضا و مراجعان خود به منظور علاقه مند كردن مردم به كتابخانه و كتابخواني در داخل و خارج از كتابخانه عرضه مي دارند در واقع تلاش پيش بيني شده اي است با هدف بهره گيري مفيد و صحيح از امكانات و مجموعه كتابخانه براي تامين نيازهاي اطلاعاتي جامعه ، بهبود اوقات فراغت افراد و همچنين ايجاد و حفظ تفاهم و هماهنگي دو سويه ميان كتابخانه و استفاده كنندگان كه به شكل هاي مختلف و متداول مانند : امانت ، كار مرجع و پاسخگويي و … صورت مي گيرد .

هدف خدمات عمومي در واقع ايجاد هماهنگي با هدف نسلي است كه براي رويارويي صحيح با پديده هاي مختلف اجتماعي و نو آوري هاي عصري كه به آن تعلق دارد نيازمند است كه با انواع ميراث فرهنگي مكتوب ، يافته هاي تحقيقاتي نوشته شده ، منابع مآخذ موجود و قابل دسترسي آشنا شود و به منظور دريافت نكته ها و آگاهي هاي لازم بخواند ، بررسي كند و بهره مند شود . ( عمادخراساني ، 1382، ص 27)

از آنجا كه نابينايان همچون ساير اقشار جامعه طبق اصل برابري انسانها بايد از فرصتهاي برابر با ساير اقشار جامعه بهره مند شوند و با توجه به اينكه تعداد نابينايان در جهان نزديك به 38 ميليون نفر تحمين زده شده است و شمار اين افراد در كشور ما حدود 160 هزار نفر است. و جمعيت نيمه نابينايان نيز حدود 700 تا 900 هزار نفر تخمين زده شده است . مسئولين جامعه بايد براي اين افراد كه تعداد آنها در جامعه كم نمي باشد. چاره اي بينديشند . زيرا نابينايان اگر همچون ساير افراد از خدمات ويژه آموزش و پرورش بهره مند شوند مي توانند به دانشگاه راه يابند و درحوزه هاي مختلف علمي ،‌فرهنگي و هنري به فعاليت مشغول شوند.

در بسياري از موارد نابينايان با مشكلات زيادي مواجه هستند كه ناشي از عدم داشتن فرهنگ مناسب افراد جامعه با اين قشر از جامعه است و بيشتر اقشار جامعه وارگانها به دليل ديد منفي كه نسبت به نابينايان دارند نسبت به استخدام و يا همكاري با اين افراد سر باز مي زنند. حال براي از بين بردن اين تبعيضات اجتماعي عليه نابينايان بايد به اعتلاي سطح انديشه و فرهنگ وجامعه بپردازيم و اين امر با كمك رسانه هاي ارتباط جمعي امكان پذير است. از طرف ديگر با ارتقاي سطح دانش و فرهنگ نابينايان مي توانيم اين قشر از افراد را بسيار تواناتر به مردم بشناسانيم كه آنها نيز بتوانند مانند ساير افراد جامعه در رشته هاي مختلف بشري فعاليت کنند و براي جامعه خود مفید باشند. يكي از راههاي ارتقاي سطح دانش نابينايان ، استفاده اين عزيزان از كتابخانه ها ومراكز اطلاع رساني ويژه است .

اهميت و كاربرد خدمات عمومي براي نابينايان در کتابخانه های عمومی

خدمات عمومي علاوه بر اين كه موجب شناساندن كتابخانه ها در جامعه مربوط متشكل از هر طبقه و قشري مي شود و با اين شناسايي ، تعداد اعضا و مراجعان به كتابخانه ها نيز افزايش مي يابد . در كار انتخاب صحيح و تهيه مجموعه مناسب كتابخانه نيز تاثير به سزايي دارد . زيرا از اين طريق مي توان ، خواسته ها ، هدفها و نگرشهاي مراجعان و استفاده كنندگان را دريافت و در پي آن برنامه ها ي دراز مدت كتابخانه را مبتني بر نيازهاي روز‌آمد آنان و اولويتها ي مورد نظر تهيه و تنظيم نمود . (عمادخراساني ، 1382، ص 28)

امروزه معلولين را به علت ناتواني جسمي يا ذهني آنها – مطرودين جامعه نمي دانند . ارگانها و نهادها ي جامعه وظيفه خود مي دانند به اين افراد كمك و ياري كنند و كتابخانه ها از مهمترين نهادهايي هستند كه مي توانند به اين افراد خدمت کنند .

نياز اطلاعاتي دانشجويان معلول براي تحقيقات و گزارشهاي دانشگاهي ، مساوي و معادل نيازهاي دانشجوياني است كه از توانايي جسمي كاملي بر خوردارند . اما فقط نياز به كمك ويژه و خاص دارند كه آن نيز بر عهده كتابدار مرجع است كه بايد براي ارائه خدمات به مراجعه كننده معلول، آموزش لازم را ببيند و كار با معلولين را دوست داشته باشد – آن چنان كه مراجعه كننده فوق احساس نكند كه به او ترحم مي كنند و يا ارائه خدمات به او موجب آزار روحي كتابدار است .(مرادي ، نوراله . ص 13-12)

اينجااست كه اخلاق كتابدار و خدمات كتابدار مرجع تجلي مي يابد و ارزش و قرب اين جايگاه در جامعه به منصه ظهور مي رسد خواننده ، مراجعه كننده نابينا به كتابخانه گوياي اين واقعيت است كه محدوديت منابع مناسب براي نابينايان كه بايد به خط بريل و يا چاپ درشت ( مخصوص افراد كم بينا ) و يا بر روي محمل هاي شنيداري و يا تركيبي از اين دو باشد ، آنان را در دسترسي به اطلاعات و همگامي با ديگر اقشار اجتماع ناكام مي گذارد اين ناكامي زماني قابل درك مي شود كه به تفاوت ميان يك فرد بينا با يك فرد نابينا در كسب اطلاعات دقت بيشتري كنيم ، يك فرد با ديد طبيعي با ديدن يك تصوير مي تواند اطلاعات بسياري را دريافت كند ، حتي پس از ديدن يك تصوير مي تواند درباره آن يك داستان بسازد ، اما يك فرد نابيناو يا كم بينا از چنين نعمتي محروم بوده و بايد از ساير افراد كمك بگيرد . تمامي موارد ديگر مبَيّن اين نكته است كه كتابخانه هاي عمومي به عنوان مراكز اطلاع رساني غير انتفاعي با هدف ارائه خدمات مفيد به مراجعه كنندگان مي توانند با غني سازي و دسترسي آسان به منابع و محمل هاي اطلاعاتي در حداقل زمان ممكن ، تعيين سياست و راهكارهاي لازم جهت فراهم آوري منابع ، نهادي با اهداف عاليه در تعالي فرهنگ مطالعه و اطلاع رساني براي قشر نابينا معرفي گردد . اما اگر منابع موجود در كتابخانه ها متناسب با نيازهاي نابينايان و كم بينايان نباشد ميتوان گفت كه كتابخانه در ايفاي رسالت خويش ناكام مانده است . هرگز نبايد تشابه نيازهاي اطلاعاتي نابينايان را با افراد عادي فراموش كرد و تهيه تعدادي كتب بريل و معدودي نوار و سي دي با محتواي سطحي و ابتدايي را به عنوان تهيه منابع اطلاعاتي مخصوص نابينايان به شمار آورد .ضرورت ارائه يك برنامه دقيق و مناسب در فراهم آوري منابع مخصوص نابينايان و كم بينايان ، زماني ضرورت مي يابد كه كمبود امكانات و منابع با كمبود تجهيزات بهره گيري از اين منابع در هم آميخته و عدم توانايي و آموزش نابينايان در استفاده از آنها نيز لحاظ گردد .(رضوي اصل ،1386 ) در برنامه ريزي جهت تهيه منابع و تجهيزات مورد نياز نابينايان و كم بينايان ، بايد در رأس تمامي موارد ، تناسب منابع و تجهيزات را با نيازهاي مراجعه كنندگان در نظر گرفته و منابع مورد نياز و علاقه آنها را تهيه کرد . يك نابينا علاوه بر مجموعه كتب بريل و چاپ درشت بايد به منابع گويا و الكترونيكي نيز دسترسي داشته باشد .

آموزش دسترسی به منابع توسط نابينايان

كتابخانه بايد به عنوان يك مركز سواد آموزي و خود آموزي ، در مسير بهبود سطح سواد نابينايان عمل كرده و نحوه استفاده از كتابخانه و منابع را به آنها آموزش دهد . براي بهره گيري از تجهيزات و يا ابزارهاي ويژه نابينايان و كم بينايان از قبيل رايانه هاي مجهز به برنامه هاي گويا سازي ، رايانه هاي برجسته نگار ، مونيتورهاي لمسي ، درشت نماي الكترونيكي عينك تلسكوپي ، ذره بين و … مي توان از جمله برنامه هاي آموزشي كتابخانه هاي عمومي باشد . اين آموزش مي تواند شامل مراجعه كنندگان نابينا و كم بينا ، والدين مربيان و حتي كتابداران كتابخانه باشد . امروزه طراحي و توليد نرم افزار كتابخانه سپيد با فراهم كردن امكانات يك كتابخانه الكترونيكي بريل فارسي و گسترش شبكه آن براي تمام نابينايان سراسر كشور امكان افزودن كتب جديد به مجموعه هاي نابينايان ، تبادل كتاب و غني سازي مراكز اطلاعاتي را براي روشندلان فراهم مي كند . فراهم كردن امكانات مطالعاتي براي نابينايان فرصتي مناسب جهت برابر سازي موقعيت ها و گسترش نشر الكترونيك ، جايگزيني مناسب جهت مكتوبات بريل در تمامي زمينه ها براي علاقمندان خواهد بود .

از ديگر امكانات رايانه اي مي توان استفاده از رايانه برجسته نگار ويژه نابينايان را نام برد كه قابليت نصب نرم افزارهاي نويد با 100 جلد كتاب گويا و نرم افزار قرآن كريم ، با صوت و معني و قابليت تكرار جهت حفظ براي نابينايان و همچنين امكان نصب اينترنت و استفاده از كليه روز نامه ها ي كثير الانتشار كشور را دارا است .(فصلنامه اطلاع رساني ،دوره 19، شماره اول ودوم ، 1382، ص 50)

اين اقليت كه ناخواسته مُهر معلوليت بر پيشاني شان نشسته است قشر تاثيرگذاري درجوامع هستند به گونه اي كه در سي و پنجمين نشست شوراي اجتماعي كشور مورخ بيستم تير ماه 1384 پيش بيني شد كه جامعه نابيناي كشور سهم سه درصدي در همكاري با موسسات و سازمان ها داشته باشند. گذشته از اعلام اين نظر از سوي مركز پژوهش هاي مجلس شوراي اسلامي ، مبني بر عدم حصول پيشرفتي در اجراي اين مصوبه ، بايد دقت داشت كه پنج هزار و 246 نفر دانش آموز نابينا تحت پوشش برنامه توان بخشي به تحصيل مي پردازند و هفتصد و 89 نفر دانش آموز نابينا به دنبال آموزش عالي رفته اند كه از اين ميان 226 نفر در دانشگاه هاي پيام نور به تحصيل اشتغال دارند كه مي بايست خود درس خوانده و در صندلي امتحان با ديگران به رقابت بپردازند. با اين كه دانشجويان نابينا امكانات بسياري را نسبت به گذشته در اختيار دارند ، اما متاسفانه هنوز هم با محدوديت هاي بسياري مواجهند و درمقايسه با دانشجويان بينا كه با سهولت بيشتري دسترسي به منابع دارند ، دچار مشكل هستند. حلقه هاي واسطي كه در راه تهيه ، تجهيز ، آموزش و استفاده از منابع مطالعاتي براي نابينايان وجود دارد ، به خوبي تكميل نمي شوند . در نتيجه كارها در مراحل ابتدايي مي ماند و نتيجه مطلوبي گرفته نمي شود. بنابراين خدمات دانشگاهي به نابينايان به درستي صورت نمي گيرد. چراكه كتابداران دانشگاهها آموزش لازم را نديده اند و كتابخانه ها هم تجهيزات ومكان مناسبي براي اين گروه ندارند. البته بعضي از دانشگاه ها به مانند دانشگاه تهران و احيانا علامه طباطبايي و الزهرا براي بچه هاي نابينا تجهيزاتي در نظر گرفته اند. ولي در تهيه تجهيزات ، مديريت درستي اعمال نمي شود. پرواضح است كه بايد تمامي دانشگاه ها به رايانه هاي مخصوص مجهز شوند ، يا اين امكان بوجود آيد كه از طريق يك نظام بيمه و يا تامين اجتماعي ، رايانه هايي مخصوصي در اختيار افراد نابينا قرار بگيرد . همان طور كه مي بايست تجهيزات نرم افزاري و سخت افزاري دوباره براي اين افراد نوسازي شود. اين كار مي تواند استقلال بيشتري را براي اين قشر در پي داشته باشد تا بيشتر تلاش كرده و بتوانند نقش خود را در پيشرفت جامعه ايفا كنند .

راهكارهاي افزايش سطح دسترسي نابينايان و كم بينايان به اطلاعات

هر فرد در طول زندگي روزمره به تهيه اطلاعات گوناگون احتياج دارد و براي برطرف کردن اين نياز به راه هاي مختلفي متوسل مي شود.افراد به دلايل مختلف به اطلاعات نياز دارند،براي مثال، آنان ممكن است جهت سرگرمي و تنوير افكار به مطالعه روزنامه ها،مجلات وكتابها مبادرت ورزند،به گشت وگذار در اينترنت بپردازند و راديو گوش بدهند يا تلويزيون ببينند. به هرحال اطلاعات انسان را در حل مسئله و تصميم گيري صحيح كمك مي كند و بهترين اطلاعات،اطلاعاتي است كه مرتبط،كامل،صحيح وجاري باشد. (مهراد و كليني،1387)

كتابخانه ها و مراكز اطلاع رساني نابينايان با اهدافي چون: رفع نيازهاي اطلاعاتي نابينايان و نيمه بينايان ،گسترش فرهنگ و ارتقاء علم و دانش و ايجاد امكانات و شرايط مناسب براي پركردن اوقات فراغت آنان بوجود مي آيند.اما با وجود حجم وسيع اطلاعات قسمت اندكي ازآن در اختيار نابينايان و كم بينايان قرار گرفته و موجب شكاف اطلاعاتي ميان روشندلان و افراد سالم مي شود. بدين ترتيب اين گروه بهترين تفريح خود يعني مطالعه را به دليل عدم دسترسي به منابع اطلاعاتي از دست مي دهند.

—امروزه معلولين را- به علت ناتواني جسمي يا ذهني آنها- مطرودين جامعه نمي دانند.ارگانها و نهادهاي جامعه وظيفه خود مي دانند به اين افرادكمك و ياري كنند و كتابخانه ها از مهمترين نهادهايي هستند كه ميتوانند به اين افراد خدمت کنند.(مرادي ،1372)

دسترسي به اطلاعات روزآمد مي تواند در لحظه لحظه زندگي انسانها اثرگذار باشد و از طرفي نگرش بنيادين دنياي جديد بر پايه نگرش برابري انسانها استوار است.اساس توسعه اين است كه جامعه پذيراي انديشه برابر شود و نهادهاي اجتماعي با اين انديشه همگام شوند.

اگر منابع موجود در كتابخانه ها متناسب با نيازها ي نابينايان و كم‌ بينايان نباشد مي توان گفت كه كتابخانه در ايفاي رسالت خويش ناكام مانده است.هرگز نبايد تشابه نيازهاي اطلاعاتي نابينايان را با افراد عادي فراموش كرد و تهيه تعدادي كتب بريل و محدودي نوار و سي دي با محتواي سطحي و ابتدايي را به عنوان تهيه منابع اطلاعاتي مخصوص نابينايان به شمار آورد.ضرورت ارائه يك برنامه دقيق و مناسب درفراهم آوري منابع مخصوص نابينايان ،زماني مشخص مي شود كه كمبود امكانات و منابع با كمبود تجهيزات بهره گيري از اين منابع درهم آميخته و عدم توانايي وآموزش نابينايان در استفاده ازآنها نيز لحاظ گردد. .(رضوي اصل ، 1386 )

در برنامه ريزي جهت تهيه منابع و تجهيزات مورد نياز نابينايان و كم‌بينايان،بايد در رأس تمامي موارد،تناسب منابع و تجهيزات را با نيازهاي مراجعه كنندگان در نظرگرفته ومنابع مورد نياز وعلاقه آنها را تهيه نمود.يك نابينا علاوه بر مجموعه كتب بريل وچاپ درشت بايد به منابع گويا و الكترونيكي نيز دسترسي داشته باشد. (تعاوني، 1379)

ارائه خدمات كتابخانه اي به نابينايان و كم بينايان،يكي از پرچالش ترين وظايف كتابخانه ها وكتابداران است.از اين گذشته،بيانيه ها،مقررات،و آيين‌نامه هاي بين المللي تدوين شده ازسوي سازمان هاي جهاني مانند:سازمان ملل متحد،يونسكو و ايفلا همواره بر حقوق برابر معلولان با ساير شهروندان و نقش محوري دولت ها درفراهم سازي امكانات كتابخانه اي برابر تاكيد مي ورزند. (تعاوني، 1379)

بنابراين لازم است از ابزارها و امكانات جديد به نفع كاربران نابينا و كم‌بينا به گونه اي بهره گيري شود كه طيف وسيعي از خدمات براي آنان دست يافتني وقابل استفاده باشد. كتابداران كار فراهم آوري مجموعه گسترده كه بتواند تمام نياز مراجعان را پاسخگو باشد ازآمال خود مي دانند و رضايت آنها از فعاليت كتابخانه موقعي حاصل مي گردد كه مراجعه كنندگان بتوانند در محيطي امن از محصولات فكري و علمي و آموزشي كه در قالب هاي گوناگون گردآوري شده ، استفاده كنند.

با توجه به محدود بودن بودجه كتابخانه و گستره وسيع نيازمندي نابينايان مي توان با راهكارهاي زير بر سطح دسترسي نابينايان به اطلاعات اثر گذاشت :1- استفاده از فن آوریهای نوين براي نابينايان 2- امانت بين كتابخانه اي3- دسترسي به اينترنت4- ايجاد كتابخانه گوياي ديجيتال و دسترس پذير5- همكاري و مشاركت بين سازمانها و انجمنهاي مربوطه6- هدايت صنعت نشر7- معافيت قانوني حق تاليف ويژه روشندلان8- بهره گيري از تشخيص نويسه هاي نوريOCR) )9- بهره گيري از تجربيات كشورهاي موفق در ارائه خدمات كتابخانه اي به نابينايان 10- حمايت از موسسات ، انجمنها و گروه هاي توليد كننده محتواي اطلاعاتي ويژه نابينايان 11- ايجاد شبكه هاي كامپيوتري

برآورد نیازهای اطلاعاتی نابینایان در کتابخانه های عمومی

برآورد نیازهای اطلاعاتی نابینایان درکتابخانه های عمومی ممکن است   به صورت رسمی یا غیر رسمی برای یک دوره مشخص انجام شود . زمانی که یکی از مراجعه کنندگان   نابینا تقا ضایی   برای ارائه خدمتی جدید و یا تهیه منبعی تازه می نماید و کتابخانه سعی درتامین نیاز مربوطه می کند، کتابخانه به صورت   غیر رسمی نیازی   را برآورده نموده است و هنگامی که کمیته تخصصی کتابخانه بر اساس   مطالعه ای صحیح تصمیم به کسب نوع به   خصوصی از اطلاعات برای استفاده برنامه ریزی ها و تصمیم   گیری هایی نماید ، به صورت رسمی نیازهای ویژه یک دوره مشخص را برآورده نموده است .( ارجمند،1373:ص56)

هدف از برآورده کردن   نیازها در کتابخانه   های عمومی ، تاکیدی بر تامین   نیازهای ویژه   نابینایان برای تصمیم گیری در مورد تهیه منابع و ابزارهای مورد احتیاج آنها و برنامه ریزی برای توسعه خدمات کتابخانه در این مورد می باشد .

چه کسانی می توانند در برآورد نیازها، کتابخانه های عمومی رایاری دهند ؟

کمیته های داخل کتابخانه، مشاوران ،کمیته های تخصصی خارج از کتابخانه و نمایندگانی از نابینایان عضو کتابخانه هدایت و رهبری   این قبیل مطالعات بنیادی را در کتابخانه های عمومی به عهده دارند .در این فرایند همواره   بایستی پنج   گام اصلی مورد نظر طراحان و برنامه ریزان به شرح ذیل قرار گیرد :

1- مشخص کردن تعداد معلولان و نابینایان استفاده کننده از کتابخانه

2- آگاهی از خواسته های معلولان و مشخص نمودن مسایل و مشکلاتی که دررابطه با استفاده   از خدمات کتابخانه برای آنها وجود دارد .

3-تجزیه و تحلیل خدماتی که کتابخانه به مراجعه کنندگان ارائه   می کند و تعیین آن دسته از خدماتی که برای نابینایان قابل استفاده است .

4- مشخص نمودن نیازهای تامین نشده و شکاف موجود میان نیازهای نابینایان و خدمات ارائه شده به وسیله کتابخانه ها .

5- تهیه برنامه ای به منظور پرکردن خلأ موجود در ارائه خدمات و حل مسایل و مشکلات مشخص شده.

بایستی به این مسئله توجه شود که کتابخانه ها قادر به انجام هیچ یک ازمراحل پنجگانه نیستند مگر ازطریق گفتگو با نابینایان به منظورآگاهی از اینکه   تا چه   اندازه   قادر به استفاده   از خدمات کتابخانه میباشند.( ارجمند، 1373: ص57)

نابینایان و مشکلات کتابخانه ای برای کتاب خواندن

دسترسی به اطلاعات، یکی از اصلی‌ترین نیازهای افراد در جوامع است. نابینایان نیز از این نیاز مستثنی نیستند اما همواره مشکلاتی چون نبود کتابخانه‌های مناسب، نبود منابع و کتاب‌های بریل و صوتی، کمبود کتابدار متخصص موجب شده تا این گروه آن‌گونه که باید و شاید نتوانند کتاب بخوانند. مطابق قوانین کشورها، نابینایان در هر جامعه‌ای دارای حقوق برابر با دیگر افراد هستند و دولت‌ها موظف شده‌اند خدمات اختصاصی برای آن‌ها ارایه دهند. امروزه گسترش فن آوری اطلاعات و ارتباطات دریچه‌های جدیدی را به روی این افراد گشوده و امکان دسترسی راحت‌تر به اطلاعات را برای آن‌ها فراهم کرده است.

یکی از اصلی‌ترین مکان‌هایی که می تواند نیاز به دسترسی و بازیابی اطلاعات برای این افراد را فراهم کند، کتابخانه‌ است. امروزه در کشور نهادهای مختلفی چون نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، کتابخانه ملی ایران خدمات مختلفی را به نابینایان ارایه می‌کنند.

البته ارایه خدمات کتابخانه‌ای به این افراد همواره با مشکلات خاصی رو‌به‌رو است.

در گفت‌وگو با برخی مسوولان نهادهای ارایه‌کننده خدمات کتابخانه‌ای به نابینایان این مشکلات بررسی شده است.

نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور یکی از متولیان اصلی ارایه خدمات به نابینایان است. این نهاد در این راستا یک کارگروه ویژه و تخصصی برای نابینایان ایجاد و تاکنون دو گردهمایی تخصصی کارشناسان امور کتابخانه‌ها و کتابداران بخش نابینایان کتابخانه‌های عمومی کشور را برگزار کرده است. مجدالدین معلمی، معاون توسعه کتابخانه‌ها و کتابخوانی نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور درباره خدماتی که این نهاد به نابینایان ارایه می‌کند، می‌گوید: نهاد کتابخانه‌ها در کنار سایر بخش‌های کتابخانه‌ای خود در حال تقویت بخش نابینایان است. برای این بخش‌ها کتاب‌های بریل و دستگاه‌های موردنیاز برای مطالعه افراد کم‌بینا و نابینابه کتابخانه‌های مختلف ارسال شده است. تهیه کتاب‌های بریل با تنوع و سرعت کم صورت می‌گیرد . وی با اذعان بر خلاءهای موجود در این حوزه ادامه می‌دهد: البته در حوزه توسعه کتاب‌های بریل و تجهیزاتی که بتواند نیازهای مطالعاتی این افراد را پوشش دهد، ضعف‌ها و خلاءهایی داریم که برای برطرف کردن آن‌ها همواره تلاش می‌کنیم.

این یک ضعف کلی در سیستم کشور است و متاسفانه تهیه کتاب بریل برای نابینایان توسط موسسات محدودی ارایه می‌شود.

البته نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور خود اقدام به تهیه کتاب‌های بریل و گویا برای نابینایان کرده است. همچنین در سطح کشور نیز کتابخانه‌های خوبی وجود دارند که خدمات قابل‌قبولی را به این افراد ارایه می‌کنند.

نهاد کتابخانه‌ها در زمینه جذب کتابداران نابینا نیز اقداماتی انجام داده تا این افراد بتوانند راحت‌تر با افراد نابینا و کم‌بینا ارتباط برقرار کنند.

در غالب استان‌هایی که از آن‌ها بازدید داشتم خدمات نسبتاً مطلوبی به نابینایان ارایه می‌شود و البته در تلاشیم ضعف‌ها را برطرف کنیم.

بیش از صد کتاب برتر در حوزه ادبیات، رمان، دین و … انتخاب شده و به کتاب‌های بریل بدل خواهند شد.

کتابخانه ملی ایران نیز یکی دیگر از سازمان‌هایی است که در قالب گروهی به نام «خدمات ویژه» به نابینایان خدمات کتابخانه‌ای ارایه می‌کند.

ایرج عنایتی، مسئول بخش نابینایان کتابخانه ملی ایران با تاکید بر فراهم کردن امکانات لازم برای ارایه خدمات کتابخانه‌ای به نابینایان می‌گوید: مهم‌ترین مساله برای ارایه خدمات به این افراد، سهولت دسترسی آن‌ها به کتابخانه و منابع آن است.

کتابخانه‌هایی که به نابینایان خدمات ارایه می‌دهند باید دارای راهنما و علایم راهنمایی باشند.

ضرورت نیاز به خدمات غیرحضوری برای نابینایان

عنایتی معتقد است با توجه به مشکلات زندگی شهری امروزه نیاز به خدمات غیرحضوری به این افراد بیشتر از گذشته احساس می‌شود و خدمات کتابخانه دیجیتالی به این افراد باید گسترش یابد تا افراد از هر مکانی قادر باشند به اطلاعات موردنیاز خود دسترسی داشته باشند.

کتابخانه ملی ایران منابع خود را به صورت غیرحضوری در قالب لوح فشرده برای نابینایان ارسال می‌کند اما باید روی خدمات کتابخانه دیجیتالی به این افراد نیز کار بیشتری شود. همچنین باید برای ارایه خدمات به نابینایان مشاوران کارآزموده را به کار گرفت تا بتوانند نیازهای کتابخانه‌ای این افراد را برطرف و در گویاسازی منایع به آن‌ها کمک کنند . عنایتی درباره تولید منابع بریل و گویا ویژه این افراد نیز می‌گوید: متاسفانه موسسات خصوصی محدودی این منابع را تولید می‌کنند. ما طرحی را پیشنهاد دادیم تا بر اساس آن خودمان بتوانیم کار گویاسازی منابع را انجام دهیم و به موسسات خصوصی وابسته نباشیم.

از سوی دیگر اگر موسسات خصوصی نیز با ما در تعامل بیشتری باشند شرایط بهتری خواهیم داشت. باید تجهیزات و نرم‌افزارهای لازم را برای گویا‌سازی منابع تقویت کنیم.

گسترش روزافزون فن آوری دسترسی افراد را به فضای مجازی و دیجیتالی ناگزیر کرده است به همین دلیل لازم است شرکت‌های تولید‌کننده نرم‌افزارهای کتابخانه‌ای برای تولید نرم‌افزارهای کتابخانه‌ای ویژه نابینایان وارد میدان شوند و مشکلات موجود در این حوزه را برطرف کنند.

بر اساس پیشنهاد اسحاق صلاحی، رییس کتابخانه ملی ایران و تاکید ایشان چنان که بر اساس قانون واسپاری هر ناشر علاوه بر تحویل یک نسخه چاپی از اثر خود، یک نسخه گویا نیز به ما تحویل دهد ‌در تهیه منابع برای نابینایان به نقطه ایده‌آلی خواهیم رسید.

مهرناز خراسانچی، رییس کتابخانه حسینیه ارشاد درباره مشکلاتی که این کتابخانه در ارایه خدمات با این افراد روبه‌رواست، می‌گوید: از آنجایی که ما یک کتابخانه خصوصی هستیم تامین منابع مالی برای تهیه منابع ویژه این افراد خاص سنگین است و در این زمینه همواره با مشکلاتی مواجهیم. گرانی پرینتر دستگاه‌های تهیه کتاب‌های بریل، گرانی کاغذ دستگاه‌ها، تجهیزات لازم برای یک استودیو خوب، یافتن گوینده مناسب برای تهیه کتاب‌های گویا و … از  مشکلاتی است که خراسانچی از آن یاد می‌کند.

همچنین محدودیت در گستره موضوعی کتاب‌ها نیز یکی دیگر از مشکلات ما است که اگر امکانات مالی خوبی در اختیار داشته باشیم می توانیم خدمات گسترده‌تری را به افراد نابینا و کم‌بینا ارایه کنیم.

نرم‌افزارهایی که برای ارایه خدمات کتابخانه‌ای دیجیتال به این افراد وجود دارد دارای مشکلاتی است و معمولاً از زبان فارسی پشتیبانی نمی‌کند.

یکی از اصلی‌ترین مشکلاتی که این افراد به‌ویژه کودکان نابینا با آن مواجهند شناخت ناکافی از دنیای اطرافشان است.

به همین دلیل ما در کتابخانه حسینیه ارشاد به دنبال این بودیم تا این شناخت را افزایش دهیم و در پی آن هستیم تا در همین راستا موزه نابینایان را با قفسه‌هایی راه‌اندازی ‌کنیم تا کودکان نابینا از نزدیک برخی اشیا را لمس کنند و تصوری از دنیا خود داشته باشند.

خراسانچی تصریح می‌کند که در این کتابخانه، کودکان نابینا در مقایسه با کودکان ناشنوا و کم‌توان ذهنی در مهجوریت بیشتری به سر می‌برند و خدمات کتابخانه‌ای به این افراد با وسعت کمتری انجام می‌شود. البته این مشکل نیز به دلیل همکاری نکردن مدارس نابینایان وجود دارد.

خوشبختانه در سطح کشور کارهای قابل قبولی برای این افراد انجام شده و در مقایسه با سایر افراد با نیازهای ویژه کارهای بیشتری برای آنها انجام شده؛ این در حالی است که ما برای افراد ناشنوا و کم‌توان ذهنی کار چندانی انجام نداده‌ایم.

کتابخانه حسینیه ارشاد با کتابخانه‌های مختلفی در شهرهایی مانند شیراز، اصفهان، کرمان، یزد و … ارتباط دارد و منابع ویژه این افراد را برای این مراکز ارسال می‌کند. خوشبختانه نابینایان نیز از خدمات کتابخانه‌ای ما رضایت کافی دارند.

خراسانچی همچنین با اشاره به مشکلات دیگر نابینایان می‌گوید: یکی دیگر از مشکلات این افراد به ویژه کودکان نابینا، کمبود سواد نوشتاری در آن‌هاست به همین دلیل ما در تلاشیم تا علاوه برای تهیه کتاب‌های صوتی، منابع کودکان را به کتاب‌های بریل بدل کنیم تا از این طریق سواد نوشتاری آن‌ها تقویت شود، در غیر این صورت ما تنها این کودکان را به سمت سواد شنیداری سوق داده‌ایم.

وی می‌گوید کتابخانه حسینیه ارشاد هم اکنون سه نیروی نابینا دارد که به افراد نابینا و کم‌بینا خدمات ارایه می‌کنند. این کتابخانه در تلاش است با کسب مجوز لازم با مدارس ویژه نابینایان ارتباط بگیرد و خدمات لازم را به آن‌ها ارایه کند. همچنین گسترش روزافزون فن آوری دسترسی افراد را به فضای مجازی و دیجیتالی ناگزیر کرده است به همین دلیل لازم است شرکت‌های تولید‌کننده نرم‌افزارهای کتابخانه‌ای برای تولید نرم‌افزارهای کتابخانه‌ای ویژه نابینایان وارد میدان شوند و مشکلات موجود در این حوزه را برطرف کنند.

خدمات اطلاع رسانی به نابینایان

اولین مرحله در خدمات اطلاع رسانی به نابینایان ، باور شناخت و درک آنها به صورت بنیادین و همچنین شناخت پارامترهای اجتماعی و داشتن شاخص های مناسب برای جوابگویی به نیازهای اطلاعاتی آنان است .

عامل بعدی شاخص آموزش است . آموزش یکی از پیچیده ترین وظایف هر سازمان است که موجب توانمندی نیروی انسانی در سازمان و موفقیت های آینده را تضمین می کند (عماد خراسانی، 1382 ، 211).

مسئله دیگری که امروزه تمامی افراد جامعه را درگیر کرده است ، کاربرد فن آوری به شکل های مختلف است . کتابخانه ها نیز از این امر مستثنی نیستند . کابرد فن آوری در خدمت رسانی به افراد از اصول پذیرفته شده جهانی در کتابخانه ها است و نقطه عطفی در استقلال بخشیدن جهت بازیابی اطلاعات و دسترسی آسان و سریع است . این امر در مورد نابینایان نیز صادق است . اما تا زمانی که به عنوان یک ضرورت شناخته نشود ، هم پای دیگر موارد مطرح شده ، و در قالب فعالیت های جانبی باشد ، امکان ایجاد بستری مناسب برای استفاده از فن آوری اطلاعات برای همسان سازی نابینایان با محیط پیرامون خود مانند افراد عادی وجود نخواهد داشت .

کتابخانه نابینایی در عصر اطلاعات، نقش ایفلا و اتحادیه جهانی نابینایان

هدف از برگزاری کنفرانس، بررسی نقش و اهمیت فعالیت انجمن ملی کتابداران است و این که چرا مشارکت مهمترین نقش را در مجمع جهانی نابینایان ایفلا، ایفا می‌کند. خدمات کتابخانه‌ای در جهت سازمان دهی و اشاعه تمامی جنبه‌های دانش‌ها صورت می‌گیرد که بنیاد سواد و فرهنگ یادگیری است. خدمات کتابخانه‌ای رایگان در جوامع پیشرفته، اساس مردم سالاری، شهروندی، توسعه اقتصادی و اجتماعی و همچنین تحقیق و آموزش است. مطالب زیر از راهنمای G.8 انجمن جهانی اطلاعات در ۲۲ جولای ۲۰۰۰ اقتباس شده است.

انگیزه ما حرکت مداوم در جهت دسترسی به اطلاعات سودمند و جهانی است. ما نیز توجه خاصی به نیازهای جامعه عقب مانده معلولان، اشخاص مسن و همچنین معیارهای مفید و استفاده مؤثر از اطلاعات خواهیم داشت. همچنین متعهد به ایجاد فرصت‌هایی برای پرورش و توسعه سواد و فن آوری اطلاعات و مهارت‌های یادگیری و تربیت مادام العمر برای شهروندان می‌شویم و با رفتن به کلاس درس و کتابخانه و داشتن مدرسان ماهر در فن آوری اطلاعات و منابع چند رسانه‌ای به سوی هدف دیرینه خود تلاش خواهیم کرد. (کاوانگ،2000)

رهبران کشورهای پیشرفته و ثروتمند، اهمیت سرمایه‌های معنوی، مهارت‌ها و کتابخانه‌ها را در تغییر شکل اوضاع اجتماعی و اقتصادی می‌دانند. ما آنچه را که از نظر آنها برای کل جامعه مناسب است برای نابینایان در موقعیت‌های مکانی و زمانی مختلف مناسب می‌انگاریم.

در این رابطه چالش‌های زیادی وجود دارد. هشتاد درصد نابینایان در کشورهای در حال توسعه زندگی می‌کنند که اکثریت آنها بی‌سواد هستند و به کتابخانه دسترسی ندارند. آنها در شرایط اجتماعی و فقر بیشتری نسبت به عامه مردم به سر می‌برند. آنها فقیرترین فقرا هستند.

نود و پنج درصد کودکان نابینا در بسیاری از مناطق جهان در مدرسه حاضر نمی‌شوند و طرز خواندن الفبای بریل را نمی‌دانند.

در جهانی که اطلاعات هر دو یا سه سال دو برابر می‌شود، کمتر از سه تا پنج درصد از مواد منتشر شده قابل دسترسی است. از دانش‌آموزان نابینای خواسته می‌شود که به کمتر از ۵ درصد از مطالبی که دانش‌آموزان با چشمان سالم برای آنها آماده کرده‌اند دسترسی داشته باشند. و در بسیاری از کشورهای درحال توسعه هیچ منبع اطلاعاتی قابل دسترسی در کتابخانه وجود ندارد.(کاوانگ ،2000)

کتابخانه‌ها برای افراد نابینا، بزرگترین تولید کننده و توزیع‌کنندگان منابع قابل دسترسی می‌باشند، اما آیا آنها برای سود بردن از پیشرفت‌های نوین در خدمات کتابخانه‌های رقومی دارای جایگاه مناسبی می‌باشند یا خیر؟

SLB تنها نهادی است که در همه جا بهبود فرصت‌ها موقعیت‌ها و درک نیازهای خاص کتابخانه‌ها و همچنین علاقه و نیاز مردم نابینا در سرتاسر جهان را مدنظر دارد. در اینجا دوازده طرحی را شرح خواهیم داد که ایفلا و سازمان جهانی نابینایان در نظر گرفته است که این ابتکارات سبب در ک بهتری از کتابخانه می‌شود.

حمایت از دسترسی به اطلاعات به عنوان یکی از حقوق اساسی افراد نابینا

دسترسی به اطلاعات یکی از حقوق اساسی است که در فصل نوزده بیانیه جهانی حقوق بشر تأکید شده است و در قوانین و مقررات کتابخانه‌ها در بسیاری از کشورها مورد توجه قرار گرفته است.

بسیاری از کشورها از طریق سرمایه‌گذاری و تصویب خدمات رایگان کتابخانه‌ای و نصب شبکه ارتباطی ملی بدون در نظر گرفتن موقعیتها و محدودیت‌ها برای تقسیم منابع ملی بین افراد جامعه نسبت به اعطای این حق توجه خاصی دارند. از کتابخانه‌های عمومی باید به عنوان بستری مناسب برای کمک به افراد نابینا از طریق مالیات بر خدماتی که عموم مردم پرداخت می‌کنند بهره گرفت و با استفاده از کتابخانه‌های ملی و محلی در جهت حمایت از برنامه‌های بازاریابی و آموزشی برای دولت‌ها و مصرف‌کنندگان، فعالیت کرد. (کاوانگ،2000)

تمایز بین خدمات کتابخانه‌ای و خدمات نسخه‌برداری: بیشتر کتابخانه‌های نابینایان دور از کتابخانه مرکزی قرار دارند. غالباً بین خدمات کتابخانه‌ای و خدمات نسخه‌برداری اشتباهاتی رخ می‌دهد. خدمات کتابخانه‌ای مناسب این اطمینان را به شما می‌دهد که مناسب‌ترین اطلاعات در یک موضوع معین در اختیار شمااست. بیشتر این اطلاعات در جهان امروز در قالبی خواهد بود که شما قادر به بدل کردن آن به حروف بریل یا گوش دادن به گفتار خواننده خواهید بود. استفاده کنندگان نابینایانی هستند که ماه‌هاو سال‌ها در انتظار تکثیر اثری هستند که اطلاعات آن از منابع دیگر و اغلب شکل الکترونیکی موجود است.

تکثیر، پر هزینه، کاهنده و گسترده است. یک کتاب ممکن در یک کشور یا ایالت چندین مرتبه منتشر شود. تکثیر غالباً به خاطر عدم توانایی کتابخانه‌ها به تحقیقات مناسب دیگر است. لازمه سرمایه‌گذاری اجتناب از تکثیر است.

ضرورت اتصال کتابخانه‌های نابینایان به کتابخانه مادر از جمله استانداردهای سازمان دهی و اشاعه مجموعه است؛ استاندارد به عنوان مشخصه‌ای تجملاتی برای مجموعه کتابخانه در نظر گرفته نمی‌شود. اما کتابخانه‌های بدون استاندارد قادر به ثبت و بازیابی و اشتراک موضوعات جهت گسترش شبکه اطلاعاتی مجموعه کتابخانه نیستند. کتابخانه‌هایی که نمی توانند خود را با این استانداردها همسو کنند خود را از بهترین مطالب و موضوعات کتابخانه‌ی رقومی آینده که پیوسته در حال توسعه هستند محروم ساخته‌اند. (کاوانگ ،2000)

همکاری منظم برای اشتراک منابع

تجهیزات گرانی وجود دارد که بدون یک فرآیند توزیع مناسب تأثیر کمی بر افزایش اطلاعات دارند. کتابخانه مفید با مشارکت کتابخانه‌های دیگر خدمات بیشتری ارائه می‌کنند. در عوض بیشتر کتابخانه‌های نابینایان به تنهایی فعالیت می‌کنند.

در اینجا سه پیشنهاد برای استفاده بهتر از کتابخانه‌ها ارائه می‌شود که در ارائه خدمات بیشتر بی‌تأثیر نیست:

الف: مشارکت با کتابخانه‌های محلی و دانشگاهی که به اینترنت دسترسی دارند و می توانند در مکان‌یابی متن‌ها و موضوعات الکترونیکی و بدل آنها به حروف بریل یا شکل‌ها و قالب‌های دیگر و همچنین آموزش کارمندان در کتابخانه‌ها برای افراد نابینا مفید باشند.

ب: استفاده از خدمات کتابخانه‌ای سیار برای تحویل کتاب‌های بریل، تجهیزات صوتی و یا نوار کتاب‌ها برای افرادی که خانه‌نشین هستند و یا در مناطق دور دست زندگی می‌کنند.

ج: ایجاد شبکه‌های تعاونی، منطقه‌ای به منظور اشتراک در تجهیزات، منابع، تخصص، فن آوری که این نوع فعالیت‌های وزارتخانه آموزش و پرورش در این مناطق و پیشگامان صنعت فن آوری اطلاعات می توانند به توسعه خدمات کتابخانه کمک کنند را در بر می‌گیرد. (کاوانگ،2000)

حمایت مشترک از طرح‌های خدماتی عمومی

افراد نابینا به خدمات عمومی و دسترسی به اطلاعات در جوامع خود نیاز ضروری دارند. طرح‌های مشارکتی، فعالیت با کتابخانه‌های عمومی، دانشگاهی یا ملی را برای افراد نابینا توسعه می‌دهد. بیانیه ایفلا ـ یونسکو، وظیفه تبلیغات کتابخانه‌های پیشرفته را که یکی از خدمات کتابخانه‌های عمومی در جهت حمایت از نابینایان است، ارج می‌نهد. از راهنمای خدمات کتابخانه‌ای برای بهبود سیاست‌ها و حمایت مردم استفاده کنید. تقاضای اشتراک طرح‌های عمومی برای تهیه اطلاعات رایگان برای آحاد جامعه، بدون در نظر گرفتن نوع اطلاعات به معنی جایگزینی کتابخانه‌های عمومی با کتابخانه‌های نابینایان نیست، بلکه به تهیه اطلاعات بیشتر منجر می‌شود.

تشویق و ترویج بهترین عملکرد: مطالعه عملکردهای موفق و تأکید دولت‌های جهان برای آگاهی از این عملکردها این چرخه را بازسازی نمی‌کند. بخش کتابخانه‌ای نابینایان ایفلا طرحی مبنی بر پیشنهاد بهترین عملکرد برای هیأت علمی ایفلا (اس ال بی) ارائه داده است که پیشنهاد کننده بهترین نظریه در سال ۲۰۰۰ معرفی می‌گردد. (کاوانگ ،2000)

ایجاد ارتباط گسترده با ناشران و عمده‌فروشان: حقوق مؤلف مجاز است آنچه را کتابخانه‌ها تولید می‌کنند یا به هم امانت می‌دهند را محدود سازد. زمان زیادی برای تغییر و توزیع آنها و تنظیم قانون حق مؤلف در هر کشور لازم است. بخش کتابخانه‌ای نابینایان ایفلا در حال ارزیابی امتیاز بین المللی دارندگان حق مؤلف و ناشران کتابخانه‌های نابینایان به منظور دسترسی به مواد دیداری و شنیداری و فایلهای الکترونیکی از فهرست‌های مورد نیازشان است.

استفاده از فن آوری رقومی عصر اطلاعات به منظور تهیه مطالب بیشتر برای نابینایان

امروزه کتابخانه‌های مادر و کتابخانه‌های نابینایان خود را برای به دست آوردن اطلاعات بیشتر و اشاعه آنها آماده می‌کند. حرکت به سوی کتابخانه‌های رقومی یکی از انواع این کتابخانه‌ها است. موضوعات الکترونیکی قابلیت تکثیر سریع‌تری نسبت به سایر منابع دارند. کتابخانه‌های پیوسته از طریق فن آوری قادر به دسترسی به اطلاعات بیشتر هستند. کتابخانه‌ها و سازمان جهانی نابینایان طرح‌هایی مبنی بر آموزش و دسترسی به فن آوری اطلاعات برای رفع نیازهای نابینایان ارائه می‌دهند.

توسعه اشتراک فهرستگان از طریق کتابخانه کنگره: گروه اس ال بی مسئول تهیه فهرستگان کتابخانه کنگره است که شامل موجودی‌های بعضی از کتابخانه‌های نابینایان در جهان است. قبل از تهیه مواد از طریق فهرستگان کتابخانه به مکان‌یابی آنها بپردازید. شما می توانید نسخه‌های از این فهرست را با استفاده از سی دی رام یا از طریق دسترسی به شبکه درون خطی برای کتابخانه خود تهیه کنید. (کاوانگ ،2000)

به کارگیری مهارت‌های صحیح: کتابخانه نیاز به کارمندانی دارد که به چگونگی فراهم‌آوری، سازمان دهی و اشاعه اطلاعات و همچنین با شبکه‌های اطلاعاتی کتابخانه اینترنت، فن آوری اطلاعات، نقل و انتقال سیستم‌ها آشنا بوده و قادر به استفاده از فن آوری‌ها و استانداردها باشند. به چنین افرادی متخصصان موضوعی گفته می‌شود اما متأسفانه بعضی از گروه های کتابخانه‌ای نابینایان به خاطر کمبود آموزش خود را از شرکت در بهترین برنامه‌های ایفلا محروم می‌کنند.

تأکید بر همکاری با ایفلا و بخش کتابخانه‌ای نابینایان ایفلا: ایفلا باید تأمین‌کننده قسمتی از بودجه آموزشی هر کتابخانه باشد، این نشان می‌دهد که این امر موجب توسعه خدمات کتابخانه‌ای به طور گسترده در ۱۳۵ کشور شده است. ایفلا بودجه لازم برای توسعه کتابخانه‌ها را تأمین نمی‌کند. برای مثال بودجه اختصاص یافته به گروه کتابخانه نابینایان ایفلا قابل توجه است. (کاوانگ ،2000)

کمیته مرکزی گروه کتابخانه نابینایان ایفلا متشکل از بیست نفر سرتاسر جهان عضو دارد که مهمترین فعالیت آنها، تهیه و ایجاد فرصتهای لازم برای توسعه طرح‌های مشارکتی، آموزشی و آگاهی از خدمات کتابخانه‌ای توسعه فن آوری و کتابخانه‌های رقومی است. اولین دوره کلاس‌های آموزشی سیستم‌های کتابخانه و خدمات اینترنتی کتابخانه‌ها برای افراد نابینا در ماه مارس ۲۰۰۱ در ایالت کینگدام برگزار شد. کنفرانسی با موضوع کتابخانه‌های رقومی و فرهنگ یادگیری در عصر اطلاعات برای نابینایان در ۱۸-۱۵ آگوست ۲۰۰۱ در واشنگتن برگزار شد. اس ال بی درصدد ارزیابی خود در کمک به دانش‌آموزان، کتابداران حرفه‌ای و کارمندان کتابخانه‌ها می‌باشد و همچنین از طریق برگزاری جلسات آزاد از پیشنهادهای مفید برای بهبود خدمات کتابخانه‌ای برای نابینایان استقبال می‌کند. جهت بهبود خدمات نابینایان فرصت‌های آموزشی زیادی وجود دارد. اما مشارکت کتابخانه‌های نابینایان برای بهبود خدمات کتابخانه‌ای به تنهایی کافی نیست. بیشتر از ۸۰ کتابخانه عضو گروه کتابخانه‌ای نابینایان ایفلا هستند که شش نفر ظرفیت خالی جهت پذیرش اعضای جدید وجود دارد. با همکاری در بخش سرمایه‌گذاری نابینایان ایفلا در جستجوی نمایندگانی از آسیا، آفریقا و آمریکای لاتین هستیم و از طرح‌های ارائه شده در این مناطق حمایت می‌کنیم. (کاوانگ ،2000)

اس ال بی با بخش‌ها و گروه های وابسته به ایفلا که حوزه یونسکو و سازمان تجارت جهانی را تحت پوشش قرار می‌دهد همکاری نزدیکی دارد و با فنون و استانداردهایی که به کار می‌برد به تنهایی از توسعه مالی برای بهبود مجموعه برنمی‌آید.

وجود کتابخانه برای بهبود سطح سواد و فرهنگ در جوامع متمدن امروزی ضروری است. بخش کتابداری گروه نابینایان ایفلا نمی تواند فن آوری‌ها و کمبود منابع را در جوامع در حال پیشرفت حل کند. اس ال بی نمی تواند با اهدای تعدادی کتاب بریل موفق به ایجاد کتابخانه شود.

اس ال بی باید کشورهای در حال پیشرفت را به طرف عصر اطلاعات سوق دهد. که در این امر اراده و مهارت به عنوان دو عامل مؤثر شناخته می‌شوند. ایفلا از طریق گروه کتابخانه‌ای نابینایان خود، برای ایجاد چارچوبی که کتابخانه‌های آینده نابینایان در آن به عنوان بخشی از شبکه ارتباطی جهانی اطلاعات با مجموعه‌ای هدفمند برای تمام استفاده کنندگان خود، علی‌رفم موقعیت اقتصادی و عوامل دیگر، پیشنهادهایی را ارائه می‌کند. مسایل و استانداردهای کتابخانه‌های نابینایان نیاز به راه حل مشارکتی دارد. اما سازمان جهانی نابینایان و ایفلا باید با همکاری یکدیگر برای حمایت و ایجاد خدمات کتابخانه‌ای مناسب فعالیت کنند. و در پایان با درک بهتری از این مطالب شما قادر به فهم چگونگی نقش کتابخانه بر سطح سواد و فرهنگ افراد جامعه خواهید بود. (کاوانگ ،2000)

نتيجه گيري و پيشنهادات

نابینایان حق دارند که برای برخورداری ازآگاهی و کسب دانش تخصصی و عمومی برای پیشرفت خود از کلیه امکانات و تسهیلات متناسب و در خور معلولیت خود در جامعه بهره مند شوند.این حق رامی توان درقالب بهره گیری از فن آوریهای کمکی در کتابخانه هابه ویژه در بخش مرجع ،تحقق بخشید.این فن آوریها متناسب با نوع معلولیت به معلولان کمک مینماید و حتی جهت بهره گیری برخی از آنها محدودیت زمانی و مکانی   ( رفت و آمد) که چالشی پیش روی معلولان استبرداشته میشود.با این حال کتابداران بخش مرجع باید به این نکته توجه کنند که هزینه های سنگین خرید تجهیزات، مشکل استفاده وعدم تمایل برخی معلولان دریادگیری نحوه استفاده ازاین فن آوریها خودعاملی برای عدم   استفاده آنها و محرومیت ازآگاهی و دانستن می شودکه سعی بیشتر و تلاش کتابداران رامی طلبد .( اشرفی ریزی و کاظم پور،1388:ص168)

امروزه در كنار ساير حقوق اجتماعي،حق برخورداري از اطلاعات نيز براي همگان پذيرفته شده است ومعلولين گروهي از جامعه هستندكه اين حق براي آنها همانند ساير افراد جامعه محترم است و جوامع بايد بكوشندكه با فراهم كردن شرايط مناسب و ابزارهاي كافي، مطالعه گروهي از معلولين كه به علت نابينايي امكان استفاده ازكتابهاي چاپي براي ايشان موجودنيست را فراهم كنند.

در كشورهاي اروپاي شرقي همانند روسيه و اوكراين نيز شاهد وضعيت مشابهي هستيم در اين دسته از كشورها، دولت ها كوشيده اند تا ضمن ارائه خدمات عام به افراد نابينا، با قراردادن پاره اي فعاليت هاي اقتصادي در انحصار سازمان هاي امور نابينايان، منابعي را به منظور درآمدزايي براي اين موسسات فراهم كنند. در مجموع نتایج پژوهشهای بررسی شده نشان میدهد که در ایران ، عوامل موثر بر نیازهای اطلاعاتی کاربران نابینا وضعیت مطلوبی ندارد و تنها نقش کتابداران در این خصوص چشمگیر است .

منابع اطلاعاتی ویژه نابینایان و منابع موجود در کتابخانه ها ، کافی ، به روز و پاسخگوی نیازهای اطلاعاتی آنها نیست .

بنابراین در این خصوص لازم است انواع منابع اطلاعاتی مانند کتاب بریل ،گویا ، الکترونیکی و دیجیتال مخصوص نابینایان و کم بینایان تهیه گردد. چنانکه در پژوهشهای صیامیان(1391) ، تاسیس و راه اندازی کتابخانه های دیجیتال ویژه نابینایان و ارائه منابع کتابخانه به صورت دیجیتالی و منابع گویا ، مهمترین انتظارات نابینایان از خدمات کتابخانه ها و مراکز اطلاع رسانی است .

ابزارها و فن آوریهای مورد استفاده در کتابخانه ها نیز و.ضعیت مناسبی ندارند ، یا موجود نیستند یا محدود هستند ، کاربران یا برخی از کتابداران مهارتهای کار با این ابزارهارا ندارند و برخی از کاربران نابینا نیز از وجود این ابزارها بی اطلاع هستند .

کتابخانه ها لازم است که این ابزارها و فن آوریها را مانند رایانه ،پادکستها و کتابخوانها و … را برای استفاده نابینایان بکار بگیرند و آموزش استفاده از این ابزارها برای نابینایان ،کتابداران و اطلاع رسانان لازم و ضروری است .

نقش کتابخانه ها و مراکز اطلاع رسانی در برطرف کردن نیازهای اطلاعاتی یا کاربران با آسیب بینایی ، گویای آن است که کتابخانه ها نتوانستند رضایت کاربران را در این خصوص جلب کنند و نیازهای اطلاعاتی آنها را تامین و به نیازهای ویژه نابینایان توجه کنند .

دسترسی سخت به کتابخانه ها و فضای نامناسب و نبود امکانات و تجهیزات مناسب در کتابخانه ها و عدم فهرست جامع ، مهمترین عوامل در نارضایتی مراجعین ازکتابخانه ها و خدمات آنهاست .

از آنجا که افراد با آسیب بینایی حق دارند همانند افرادی که دارای بینایی طبیعی هستند در   کتابخانه ها به اطلاعات و منابع دسترسی داشته باشند ، بنابراین کتابخانه ها می بایستی سعی در نیازهای اطلاعاتی این جمعیت خاص از جامعه داشته باشند .

ساختمان کتابخانه ها با نیازهای خاص و ویژگیهای نابینایان احداث شود.و بودجه ای ازکتابخانه به نیازهای خاص این گروه اختصاص داده شود.بایستی شبکه امانت بین کتابخانه ای برای ارتقاء منابع مورد نیاز آنها و ایجاد تنوع در خدمات ارائه شده وجود داشته باشد .

بر خلاف این نتایج ، کاربران نابینا از کتابداران و تامین کنندگان اطلاعات ، و از رفتار آنها رضایت دارند و به ایجاد ارتباطات انسانی با کتابداران امید بسته اند .کاربران به آنها به عنوان تامین کنندگان اطلاعات اعتماد دارند ومهارت کتابداران را برای پاسخگویی   به سوالات و بازیابی اطلاعات و منابع مورد نیازشان بالا و معتبر می دانند .

کتابداران در این راستا می بایست تلاش کنند با متانت و صبر با این کاربران خاص برخورد کنند و همکاری بیشتری با آنها داشته باشند . همچنین مهارتهای خود را در خصوص استفاده ازمنابع اطلاعاتی ویژه نابینایان افزایش دهند .

در کل می توان گفت کتابخانه ها بایستی برنامه ریزی برای نابینایان در برنامه راهبردی خود قرار دهند و به نیازهای اطلاعاتی آنها توجه کنند .

پيشنهادها :

– نهاد کتابخانه عمومی به عنوان رابط افراد با آسیب بینایی و کتابدار بخش نابینایان عمل می کند که با فراهم کردن تجهیزات و آموزش چگونگی بکارگیری و استفاده از آنها به کتابداران سعی در رفع نیازهای اطلاعاتی این قشر از افراد جامعه دارد .

– افزایش کتابداران بخش نابینایان و کم بینایان

– آموزش به کتابدارانی که در این بخش حضور دارند از جمله برگزاری دوره های آموزشی ضمن خدمت ، شرکت در همایش با موضوعات افراد با آسیب بینایی ، برگزاری جلسات و نشست های کشوری و استانی .

– افزایش مقالات ، پایان نامه ، طرح پژوهشی با موضوعات افراد با آسیب بینایی .

-ايجاد شبكه ملّي يا استاني اطلاع‏رساني منابع اطلاعاتي كتابخانه‏هاي نابينايان: ايجاد شبكه استاني اطلاع‏رساني منابع اطلاعاتي نابينايان، خدمتي اساسي در راستاي ايجاد زيرساخت مناسب براي ارائه خدمت هماهنگ و مطلوب به نابينايان در سراسر كشور است. با ايجاد اين شبكه، خدماتي مانند اشتراك منابع و امانت بين كتابخانه‏اي كتابخانه‏هاي نابينايان تسهيل مي‌گردد. اين شبكه مي‌تواند با ايجاد ارتباط با ساير استانها روزآمد گردد و زمينۀ رضايت بيشتر مراجعان را فراهم سازد.

-اشتراك منابع و امانت بين كتابخانه‏اي: اشتراك منابع مشتمل بر شيوه‌هاي متفاوتي است كه به وسيلۀ آن بتوان نابينايان را از طريق خدماتي چون امانت بين‏كتابخانه‌اي، هماهنگي در توليد منابع جديد ويژۀ نابينايان، مبادلۀ اطلاعات و دانش در راستاي دسترس ‌پذيري و استفادۀ مؤثرتر از منابع اطلاعاتي، ياري کرد. تهيۀ فهرست مشترك كتابهاي صوتي، گويا، بريل، درشت‌خط و الكترونيك موجود در سطح استان و كشور، زمينه‏ساز اين مسئله است. ترتيب همكاري ميان كتابخانه‏هاي نابينايان سطح شهر مشهد و يا استان خراسان رضوي در استفاده از خدمات امانت ديگر كتابخانه‏ها نيز با ايجاد شبكه استاني اطلاع‏رساني منابع اطلاعاتي نابينايان و اشتراك منابع، امكان‌پذير است. امانت بين كتابخانه‏اي يكي از راهكارهاي مناسب در تهيّه منابع اطلاعاتي براي مراجعان نابيناست كه با هدف گسترش خدمات به ايشان صورت مي‌گيرد. زيرا با توجّه به هزينه بالاي تهيه منابع و تجهيزات ويژۀ نابينايان، ارائه اين خدمت راهكاري اقتصادي و به‏صرفه خواهد بود و علاوه بر آن در جذب اين قشر از جامعه به كتابخانه، نقش بسزايي خواهد ‏داشت. اين راهكارها نيز مي‌تواند در افزايش رضايت اعضاي كتابخانه‌ها مؤثر باشد.(رشیدپور،1390)

– پیشنهاد می گردد مسئولین کتابخانه ها همه ساله در ایام خاص نمایشگاههای کتاب و منابع جهت اقشار خاص برگزار کنند تا هم افراد معلول و ویژه از امکانات موجود در آنجا آگاه شوند و هم مسئولین دعوت شوند تا از محدودیتهای آن کتابخانه آگاه شوند.

– با اینکه انجام بعضی از تغییرات مستلزم صرف هزینه زیادی است،بسیاری از آنها را می توان با هزینه متوسطی انجام داد. تغییرات لازم در سازمان دهی تسهیلات وکارکنان چراغ ها وعلایم،وسایل وتجهیزات به منظور کاهش موانع در دستیابی معلولان به کتابخانه از ضروریات است.

-حركت به سوي صنعت نشر چند رسانه‌اي: هدايت صنعت نشر به سويي كه خروجيهاي آن از ابتدابه صورت چند رسانه‌اي و قابل تبديل به ديگر الگوها (قالبها) از قبيل بريل، درشت‏چاپ، كتاب صوتي، كتاب گوياي ديجيتال و… ، طرّاحي و تهيّه شوند. هم اكنون صنعت نشر در حال اين دگرگوني مهم است. نشر تحت وب، نشر الكترونيك و ارائه چند رسانه‏اي اطلاعات، تعريف جديدي از مفهوم نشر ارائه داده‌اند.

در آيندۀ نزديك، انتشارات به معناي عمومي‏سازي اطلاعات و دسترس‏پذيركردن اطلاعات براي همه انسانها اعم از معلول و غير معلول، خواهد بود. درراستاي اجرايي شدن اين ايده، ارائه يك الگوي استاندارد قدرتمند وفراگير ملّي، بسيار ضروري است. با توجّه به توليد تجهيزات رايانه‏اي هوشمند، حركت به سوي طرّاحي كتابخانه‏هاي ديجيتالي و توسعه صنعت چاپ ديجيتالي، توليد سخت‏افزارها و نرم‏افزارهايي كه تمام اطلاعات را به خطوط برجسته يا گويا تبديل مي‏كنند، ضروري است. امروزه اين خدمت يكي از مطلوبهاي فعّالان عرصه فرهنگ و اطلاع‌رساني نابينايان است و زمينۀ دسترسي بيشتر و سريعتر نابينايان به منابع را فراهم مي‌آورد. (رشیدپور،1390)

– ايجاد كتابخانه ملّي نابينايان: در حال حاضر، كتابخانه‌هاي نابينايان كشور زير نظر نهادها و موسّسه‌هاي گوناگون و با شيوه‏هاي متفاوت اداره مي‌شوند و ارائه خدمت مي‏كنند. اين مسئله باعث ناهمگوني و نبود يكپارچگي در مديريّت و ارائه خدمات اين كتابخانه‏ها شده است. از آنجا كه كتابخانه ملّي مركز مديريّت تمام امور كتابخانه‌هاي هر كشور است، كتابخانه‌هاي نابينايان كشور نيز نيازمند يك كتابخانه مركزي به عنوان مركز مديريّت مي‌باشند. حدّاقل اين خواسته ايجاد يك معاونت قدرتمند با عنوان معاونت امور كتابخانه‌هاي نابينايان در كتابخانه ملّي است.

– تأسيس كتابخانه ويژه نابينايان در مركز شهر جهت دسترسي آسانتر.

– برقراري امكانات اياب و ذهاب نابينايان به کتابخانه ها در مرکز شهر.

– ايجاد سامانهاي براي پست تابهاي بريل و گويا و تحويل منابع اطلاعاتي مورد نياز آنها در منزل و يا محل کار .

– ارائه خدمات تلفني با هدف كم به رفع مشكلات ناشي از دوري راه.

– تبديل مخازن بسته به باز و تغيير شيوه سازماندهي به شيوه هاي عملي تر.

– ايجاد خدمات امانت بين كتابخانه اي با ساير كتابخانه ها و مراكز آموزشي خاص نابينايان.

-ايجاد تسهيلات براي دسترسي به منابع از طريق تهيه فهرستها، فهرستگانها، و ساير ابزارهاي کتابشناختي مربوط به منابع ويژه نابينايان )اعم از موجودي خود کتابخانه ها يا موجودي کتابخانه هاي ساير استانها .

– همكاري وزارتخانه ها و سازمانهاي ذي ربط برنامه ريزي هاي لازم جهت برنامه ريزي براي اوقات فراغت اين قشر خاص وزارت آموزش و پرورش، سازمان بهزيستي،و كتابخانه ملي .

– استفاده از طناب كشي يا سنگ فرشهاي برجسته در طول مسير از درِ ورودي کتابخانه تا ساختمان کتابخانه .

– به كارگيري سيستم صداگذاري مقابلِ درِ ورودي اصلي، جهت تشخيص بهتر فرد نابينا.

– استفاده از كفپوشهاي مناسب، ميز و صندلي مناسب، و تابلوهاي راهنماي برجسته.

– ايجاد شبكه هاي اطلاع رساني و كتابخانه هاي ديجيتالي براي اين قشر درتمام نقاط كشور

منابع :

آیت اللهی ، نرگس سادات (1382) بررسی میزان استفاده نابینایان و کم بینایان از کتابهای گویا، بریل و الکترونیکی در استان تهران ، پایان نامه کارشناسی ارشد کتابداری و اطلاع رسانی ، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات تهران .

ارجمند ،تاج الملوک(1380).اطلاع رسانی به معلولان وپیشنهاد شبکه اطلاع رسانی برای معلولان کشور.تهران: دبیرخانه هیات امنای کتابخانه های عمومی کشور.

امیدی فر، سیروس (1388). بررسی انطباق فضاها و تجهیزات كتابخانه‌های شهر اصفهان با نیازها و محدوديت‌هاي معلولان جسمي و حركتي. همايش ملي معماري فضاهاي کتابخانه اي اصفهان آذر1388.

 ارجمند، تاج‏الملوك(1371).كتابخانه‌هاي مركز نابينايان رودكي، پيام كتابخانه،

ارجمند، تاج‌الملوك (1380) اطلاع‌رساني به معلولان و پيشنهاد شبكه اطلاع‌رساني براي معلولان كشور. تهران: دبيرخانه هيأت امناي كتابخانه‌هاي عمومي كشور،

  ارجمند، تاج‌الملوك (1372). “بررسي وضعيت كتابخانه‌ها و مراكز اطلاع‌رساني نابينايان در كشورهاي در حال رشد و…”. پايان‌نامه فوق‌ليسانس كتابداري، دانشگاه آزاد اسلامي،

ارجمند، تاج‌الملوك (1371). “كتابخانه‌هاي مركز نابينايان رودكي”. پيام كتابخانه. سال دوم ش اول،ص 73-77

ارجمند، تاج‌الملوك(1373). “نقش كتابخانه‌هاي عمومي در اطلاع‌رساني معلوليت”. پيام كتابخانه، سال چهارم شماره اول و دوم : 54-58؛ 5) “بخش نابينايان كتابخانه ملي راه‌اندازي شد” در كتاب هفته  شماره 160. [On-line]. Available: http:// www. ketabehafeteh.archive/160؛

  ارجمند، تاج‌الملوك ؛ افسانه تيموري‌خاني (1380) دایرة المعارف کتابداری و اطلاع رسانی ، سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، سرویراستار عباس حری، ویراستار: نرگس نشاط و عباس حری ، ویراستار جلد 2: ابراهیم افشار، با همکاری سودابه نظری، تهران،۱۳۸۰ش.، 2 جلد، قابل دسترسی در سایت :     http://portal.nlai.ir/daka/Wiki%20Pages

– ارجمند، تاج الملوک (1373)نقش کتابخانه های عمومی در اطلاع رسانی معلولیت ،فصلنامه تحقیقات اطلاع رسانی و کتابخانه های عمومی (پیام کتابخانه سابق) ، شماره 12 و13

– اشرفی ریزی ،حسن؛زهراکاظم پور(1388)خدمات مرجع و فن آوریهای کمکی درخدمت معلولان،مجموعه مقالات اولین همایش سراسری اتحادیه انجمن های علمی – دانشجویی کتابداری و اطلاع رسانی ایران (ادکا) ،14و15 آذر1386، به کوشش عباس حری،علی اکبری و مونا مهدیان،ویرایش نرگس نشاط ، نشر کتابدار .

– اصنافی ،امیر رضا؛ مریم میرزایی (1393)بررسی وضعیت خدمات کتابخانه های عمومی  وابسته به سازمان فرهنگی هنری شهرداری شهر تهران به معلولان ،مجموعه  مقالات  پنجمین کنفرانس اینترنتی  توانبخشی در آسیب نخاعی  – تیرماه   1393

بشارتي، مينا(1378) “بررسي وضعيت كتابخانه‌ها و مراكز اطلاع‌رساني نابينايان و نيمه بينايان مستقر در شهر تهران”. فصلنامه كتاب دوره دهم، ش چهارم ، ص 49-55

تعاوني، شيرين(1379) استانداردهاي ملي خدمات كتابخانه براي نابينايان. تهران: هيأت امناي كتابخانه‌هاي عمومي كشور، دبيرخانه، 

تعاوني،شيرين(1324).استانداردهاي ملي خدمات كتابخانه اي براي نابينايان.تهران:نهاد كتابخانه هاي عمومي كشور.

بشارتي،مينا(1378).بررسي وضعيت كتابخانه ها و مراكز اطلاع رساني نابينايان و نيمه بينايان مستقر در شهر تهران.فصلنامه كتاب دوره دهم،شماره چهارم،زمستان1378.ص49-55.

برگت ، جيمز(بي تا).مجموعه سازي مشاركتي:راهنماي عملي براي كتابخانه شما.ترجمه:مهدي شقاقي(1388).تهران:چاپار،پژوهشگاه اطلاعات و مدارك علمي ايران

 اطيابي، نسرين (1377). بهره‏مندي نابينايان از رسانه‏ها در ايران با تأكيد بر رسانه‏هاي مكتوب (اعم از نشريّات ادواري و كتاب) به خط بريل، تهران: دانشگاه علامه طباطبايي، دانشكده علوم اجتماعي، پايان‏نامه كارشناسي‌ارشد علوم كتابداري و اطلاع‏رساني.

 بشارتي، مينا (1377). بررسي وضعيّت كتابخانه‌ها و مراكز اطلاع‌رساني نابينايان و نيمه‌بينايان شهر تهران، تهران: دانشگاه تهران دانشكده علوم تربيتي و روانشناسي، پايان‏نامه كارشناسي‌ارشد علوم كتابداري و اطلاع‏رساني.

– پارسازاده، احمد؛ مهدی شقاقی (1388). کتابخانه‌های عمومی و ساخت واقعیت اجتماعی. فصلنامه تحقیقات اطلاع‌رسانی و کتابخانه‌های عمومی، شماره 59 ،ص 29- 60.

 پاكزاد ، محمود (1386). كودكان استثنايي، شناخت، آموزش، پرورش، توانبخشي و رفاه ‌آنان، تهران: كانون كر و لالهاي ايران.

 تعاوني ، شيرين (1379).استانداردهاي ملّي خدمات كتابخانه براي نابينايان، تهران: دبيرخانه هيئت امناي كتابخانه‌هاي عمومي كشور.

– جیل ، فلیپ(1386) خدمات کتابخانه های عمومی:رهنمودهای ایفلا /یونسکوبرای توسعه ، ترجمه علی شکویی، ویراسته حسین مختاری معمار،تهران: نشر چاپار .  

خسروی، سمیرا ؛ خسروی ، فریبرز (1389) بررسی وضعیت کتابخانه تخصصی نابینایان و کم بینایان کتابخانه ملی ایران وراهکارهایی   برای بهبودوضعیت آن ، فصلنامه مطالعات ملی کتابداری و سازمان دهی اطلاعات ، 21 ( 1) ، ص63-76.

-رضوي اصل،محسن(1386). كتابخانه هاي عمومي و نيازهاي اطلاعاتي نابينايان، ماهنامه اطلاع یابی و اطلاع رسانی، 1 (4)

زندیان،فاطمه؛فرخی،فرهنگ؛بیات بداقی،ناهید(1390) استانداردساختمان وتجهیزات کتابخانه:با محوریت معلولین.تهران:چاپار.

 رنجبرتركماني، فيروزه (1388). خدمات مرجع، نابينايان و كم‌بينايان در خدمات مرجع و اطلاع‏رساني: مجموعه مقالات اوّلين همايش سراسري اتحاديّه انجمن‏هاي علمي دانشجويي كتابداري و اطلاع‏رساني ايران (ادكا) 14 و 15 آذر1386، به كوشش عباس حرّي، علي اكبري و مونا مهدويان، ويرايش نرگس نشاط، تهران: كتابدار.

 زنديان، فاطمه؛ ناهيد بيات‏بداقي وفرهنگ فرّخي (1388). بررسي ساختمان و تجهيزات كتابخانه‌ها و مراكز اطلاع‌رساني عمومي و دانشگاهي شهر زنجان از نظر ميزان انطباق با استانداردهاي بين‌المللي براي معلولان جسمي- حركتي از ديدگاه مسئولان كتابخانه‌ها، فصلنامه كتابداري و اطلاع‌رساني، شماره چهارم، جلد دوازدهم، پياپي48.

زره ساز، محمد (1391). تبيين پرسش‌ها و چالش‌های مرتبط با توليد سرمايه اجتماعي در كتابخانه‌های عمومي ايران. نشریه الکترونیکی شمسه، شماره 14 -15. بازیابی 22/11/1392 …، از http://aqlibrary.ir/Old/index.php?module=TWArticles&file=index&func=view_pubarticles&did=1693&pid=11

رسولي، بهروز؛ نادر نقشينه ؛ابراهيم حيدري (1393)XML نيازهاي آموزشي كتابداران براي ارائه خدمت به كاربران با آسيب بينايي: ديدگاه كتابداران و استادان علم اطلاعات و دانش شناسي ايران ،فصلنامه مطالعات ملي كتابداري و سازماندهي اطلاعات، شماره 97،   ص 174-194

رسولي ، بهروز؛ فاطمه فهيم نيا(1392)رضايت كاربران با آسيب بينايي از خدمات بخش نابينايان كتابخانه مركزي و مركز اسناد دانشگاه تهران، فصلنامه مطالعات ملي كتابداري و سازماندهي اطلاعات، شماره 95، ص 38-54

رشيدپور، رضا؛ علي اكبر پوراحمد(1390) بررسي وضعيت كتابخانه هاي نابينايان و نيمه بينايان مستقر در استان خراسان رضوي و بررسي ميزان رضايتمندي كاربران از خدمت آنها،فصلنامه كتابداري و اطلاع رساني، شماره 56، ص 267

– رنجبري ، صفرعلي و تاج آبادي ، رضا (1382) معرفي كتابخانه عمومي ( وقفي) دكتر حصبي اراك. فصلنامه اطلاع رساني ، دوره 19 ، شماره اول و دوم ،

– رشيد پور، رضا(1390)بررسي وضعيت كتابخانه هاي نابينايان و نيمه بينايان مستقر در استان خراسان رضوي و بررسي ميزان رضايتمندي كاربران از خدمات آنها، فصلنامه كتابداري و اطلاع رساني، شماره  56 ، شماره چهارم، جلد 14     ، سال دوم شماره اول.

 داورمنش، عبّاس، و فريده براتي‏سده(1385). مقدمه‏اي بر توانبخشي معلولان، تهران: رشد.

 ديوادسن، شيلاتي (1376). چشم‌انداز جديد خدمات كتابخانه به نابينايان در كشورهاي در حال توسعه آسيا (ترجمه پرويز عازم در گزيده مقالات ايفلا، چين: 25- 31 اوت 1996)، زير نظر عبّاس حرّي، با همّت تاج‏الملوك ارجمند، تهران: كتابخانه ملّي جمهوري اسلامي ايران.

ديده گاه ، فرشته ؛مرجان خجسته فر (1388) كاربرد فن آوریهای نوين در ارائه خدمات كتابخانه اي به معلولين جسمي، ماهنامه اطلاع يابي و اطلاع رساني ، سال سوم، شماره 20، ص 16

 سادات‏آيت‏الهي، نرگس (1382). بررسي ميزان استفادة نابينايان و كم‌بينايان از كتابهاي گويا، بريل و الكترونيكي، تهران: دانشگاه آزاد اسلامي واحدعلوم وتحقيقات، پايان‏نامه كارشناسي‌ارشد علوم كتابداري و اطلاع‏رساني.

 سكولد، بئابتريس كريستتنسن (1380). سياست‏هاي ملّي براي ارائه خدمات كتابخانه‌اي به نابينايان و كودكان با معلوليت‏هاي بينايي (ترجمه تاج‏الملوك ارجمند در گزيده مقالات ايفلا، بانكوك: 20- 28اوت 1999)، زير نظر عباس حرّي، به همت تاج‏الملوك ارجمند، تهران: كتابخانه ملّي جمهوري اسلامي ايران.

 سلطاني‌زاده، شهيندخت (1354). خدمات كتابخانه به معلولين و نابينايان، تهران: دانشگاه تهران، دانشگاه علوم تربيتي، پايان‏نامه كارشناسي‌ارشد علوم كتابداري و اطلاع‏رساني.

 شريفي درآمدي، پرويز (1379). روانشناسي و آموزش كودكان نابينا، تهران: گفتمان خلّاق.

سلطانی زاده،شهیندخت(1354). خدمات کتابخانه به معلولین ونابینایان.پایان نامه کارشناسی ارشد،دانشکده علوم تربیتی،دانشگاه تهران.

سلطاني، پوري. راستين، فروردين(1379) دانشنامه كتابداري و اطلاع‌رساني، فارسي – انگليسي و انگليسي – فارسي. تهران: فرهنگ معاصر،

سلطاني‌زاده، شهيندخت(1354) خدمات كتابخانه به معلولين و نابينايان. پايان‌نامه كارشناسي ارشد كتابداري و اطلاع‌رساني، دانشگاه تهران، دانشگاه علوم تربيتي، 

عماد خراسانی، نسرین دخت (1379)خدمات عمومی کتابخانه وشیوه های آن.تهران نشر کتابدار.

فدراسیون بین المللی انجمنهای کتابداری (ایفلا) (1354). استانداردهای ایفلا برای کتابخانه های عمومی. ترجمه شیرین تعاونی. تهران:مرکز خدمات کتابداری.

صالحي ،هاجر(1387) كتابخانه هاي معلولين، ماهنامه اطلاع يابي و اطلاع رساني، شماره 13، ص 44

صیامیان، حسن ؛ حسن زاده ، محمد ؛ نوشین فرد ، فاطمه ؛ حریری ، نجلا (1392) نیازهای اطلاعاتی   کاربران با آسیب بینایی و نقش کتابخانه ها درتامین آنها : مرورنظام مند ، فصلنامه   مطالعات ملی کتابداری وسازمان دهی اطلاعات ، ش98 ، ص150- 165 .

صیامیان ،حسن (1391) مطالعه نیازهاو رفتارهای اطلاعاتی نابینایان در ایران وارائه الگوی پیشنهادی ، پایان نامه دکترای تخصصی   کتابداری و اطلاع رسانی ،   دانشکده علوم انسانی و اجتماعی ، دانشگاه آزاد اسلامی ، واحدعلوم و تحقیقات تهران .

– عمادخراساني، نسرين دخت (1382) خدمات معرفي كتابخانه ،تهران : نشر چاپار .

فهیم‌نیا ،فاطمه ؛ بهروز رسولی (1392) رضایت کاربران با آسیب بینایی از خدمات بخش نابینایان کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران ، دوره 24، شماره 3،   ص 38-54  

– فرقاني، پريناز؛ حسن كياني؛ منصور تاجداران (1390)سنجش رضايت نابينايان از خدمات كتابخانه هاي نابينايان در آذربايجان شرقي،فصلنامه مطالعات ملي كتابداري و سازماندهي اطلاعات، شماره 85، ص 100

– ضیایی،محمد صادق ( 1383)مطالعه ای در مورد   نحوه ارائه خدماتبه دانشجویان نابینا در کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران فصلنامه تحقیقات کتابداری و اطلاع رسانی   دانشگاهی ، 38(42) ، ص 41-52.

 فرج‏پهلو، عبدالحسين (1361). بررسي مسایل كتاب و كتابخواني در رابطه با كودكان نابينا، ناشنوا و عقب‏مانده ذهني، تهران: دانشگاه‏تهران، دانشكده روانشناسي و علوم تربيتي، پايان‏نامه كارشناسي‏ارشد علوم كتابداري و اطلاع‏رساني.

– فدايي، غلامرضا؛ فيروزآبادي احمد؛ و ابراهيمي، رحمان (1391). نقش کتابخانه‌های عمومي در افزايش سرمايه اجتماعي: مطالعه موردي شهر تهران. فصلنامه تحقيقات اطلاع‌رساني و كتابخانه‌های عمومي (پيام كتابخانه) 18 (2)، 197-215.

– غفاري قدير، جلال و شقاقي، مهدي ( 1389). کتابخانههاي عمومي و تحليل کارکردهاي اجتماعي آن به عنوان نهادي ارتباطي- رسانه‌اي ، فصلنامه تحقيقات اطلاع‌رساني و كتابخانه‌هاي عمومي (پيام كتابخانه)، 16 (3 )، 5-38.

كوانق، رزمري(1374) “حمايت از نابينايان در زمينه آموزش و اشتغال”. ترجمه مهرداد نيكنام در گزيده مقالات ايفلا (كوبا 21-27 اوت 1994). زيرنظر عباس حري، به همت تاج‌الملوك ارجمند. تهران: كتابخانه ملي جمهوري اسلامي ايران، ص 348-367؛

کاواناگ ، رزمری (2000) کتابخانه‌ نابینایی در عصر اطلاعات ، نقش ایفلا و اتحادیه جهانی نابینایان (WBU) ، پنجمین جلسه عمومی اتحادیه جهانی نابینایان ،۲۰-۲۵ نوامبر سال ۲۰۰۰ در ملبورن استرالیا ، ترجمه اسماعیل وزیری ، پیام بهارستان، خرداد ۱۳۸۲ـ شماره ۲۴، ص ۱۵ – ۱۷

كوكبي ، مرتضي؛ صبا احساني (1393)بررسي وضعيت كتابخانه هاي عمومي استان خوزستان در مقايسه با استانداردهاي منابع، تجهيزات و وضعيت نيروي انساني متخصص براي خدمات كتابخانه اي جهت نابينايان،فصلنامه تحقيقات اطلاع رساني و كتابخانه هاي عمومي(پيام كتابخانه سابق)،ش 79، ص 661-684

محمدصادق ضيايي ، مينا بشارتي (1383) مطالعه اي در مورد نحوه ارائه خدمات به دانشجويان نابينا در كتابخانه مركزي و مركز اسناد دانشگاه تهران ، فصلنامه تحقيقات كتابداري و اطلاع رساني دانشگاهي ،   ش 42، ص 41

مرادي،نورالله (1321).مرجع شناسي.تهران:انتشارات فرهنگ معاصر

– میر حسینی،زهره(1381)خدمات کتابخانه های به گروه های خاص،دائره المعارف کتابداری واطلاعرسانی ،جلد1 ،ص770-773.

مهراد،جعفر(1387).مباني فن آوریهای اطلاعاتي.تهران:سازمان مطالعه و تدوين كتب علوم انساني دانشگاه ها(سمت)،مركز تحقيق و توسعه علوم انساني.

 نامني، محمّدرضا (1363). سيري گذرا در آموزش و بهزيستي معلولين بينايي، تهران: بي‏نا.

 نامني، محمّدرضا؛ افسانه حيات‏روشنايي و فريده ترابي‏ميلاني (1381). تحوّل رواني آموزش و توانبخشي نابينايان، تهران: سمت. 

نوشین فرد ،فاطمه ؛رضوی ، یلدا (1389)مطالعه نیازهای   اطلاعاتی کاربران نابینا و کم بینای شهر کرمان و میزان بهره گیری آنها از خدمات کتابخانه ای ،فصلنامه تحقیقات اطلاع رسانی و کتابخانه های عمومی ، 16 (4)، ص129- 149.

هاشمی ، گیتی (1373). بررسی مشکلات دانشجویان معلول رشته پزشکی در زمینه استفاده از کتابخانه. پایان نامه کارشناسی ارشد،دانشکده مدیریت واطلاع رسانی پزشکی، دانشگاه علوم پزشکی ایران.

هنگ، ساموئل تی (1371). ارائه خدمات مرجع به معلولین در کتابخانه های دانشگاهی. ترجمه سیمین سوداگر. فصلنامه کتاب، دوره سوم، شماره 1-4ص 56-74.

وفادار،اكرم( 13).بررسي خدمات كتابخانه ملي ايران به نابينايان.ارتباط علمي.

يوسف زاده دواني،منصور(1376).روانشناسي معلولين.قم:انتشارات سرور.

  ـــــــــــــــ (1373). بررسي وضعيّت كتابخانه‌ها و مراكز اطلاع‌رساني نابينايان در كشورهاي در حال رشد و پيشنهاد شبكه اطلاع‏رساني براي نابينايان كشور، تهران: دانشگاه آزاد اسلامي، واحد تهران شمال، پايان‏نامه كارشناسي‌ارشد علوم كتابداري.

 ـــــــ (1380).اطلاع‏رساني به معلولان، تهران: دبيرخانه هيئت امناي كتابخانه‏هاي عمومي كشور.

جهان در تلاش براي كتابخواني نابينايان”. در كتاب هفته شماره 160. [On-line]. Available:http://www.Ketabehafteh.ir/ archive/ 160.

  “بررسي وضعيت كتابخانه‌هاي نابينايان در ايران”. در روزنامه شرق شماره 162. [On-line].Available://www.sharahNewsPaper.com/830122/life.htm؛

 

Varheim, A. (2006). Social capital and the multicultural challenge: the role of the public library. Presented at the 4th annual meeting of document academy at School of Information, University of California, (Berkeley, 13-15 October). تاریخ بازیابی 21/11/1392 ,http://www.google.com/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=2&ved=0CCUQFjAB&url=http%3A%2F%2Fwww.researchgate.net%2Fprofile%2FRahman_Ebrahimi%2Fpublication%2F236985624_Role_of_Public_Libraries_in_Increasing_Social_Capital_A_Case_Study_of_Tehran_City%2Flinks%2F0deec52f359da4fc86000000.pdf&ei=UGvpVMDgIYHsUrawgJAF&usg=AFQjCNHBc1T3vNBkwYeKCfZlMNaQWSU9sw&sig2=kLh3TJv3CbCjwK9X6Ez2ZQ

 

 

 

 

[2] . دانشجوی کارشناسی ارشد رشته حقوق عمومی دانشگاه آزا د اسلامی اراک

این نوشته در آموزش, اجتماعی, کتاب, کتاب صوتی, گزارش, مقاله ها ارسال و , , , , , , برچسب شده است. افزودن پیوند یکتا به علاقه‌مندی‌ها.

دیدگاهتان را بنویسید