روش تحقیق، گفتار چهارم اهداف، سوالات و فرضیه های پژوهش

با تقدیم گرمترین سلامها و صمیمانه ترین درودها به ساحت دوستان فهیم و فرهیخته ی خودم.
امیدوارم که در این روز های سرد، روزگار نا مرد و صحنه های پر درد، دلهایتان مملو از مهر خدا و عاطفه ی انسانی باشد.
در این پست بخش دیگری از فرایند و اجزای تحقیق را تحت عنوان گزاره های تحقیق و مساله به حضورتان تقدیم می نمایم باشد که مورد پسند طبع علمی بلند شما قرار بگیرد.
گفتار چهارم گزاره های مساله:
اهداف، فرضیه ها و سوالات
برای دستیابی به گزاره های مساله از جمله فرضیه ها و سوالات تحقیق، پژوهشگر ابتدا باید به بررسی پیشینه ی تحقیق بپردازد.
برای این منظور لازم است با توجه به مفاهیم و اصتلاحات تشکیل دهنده ی موضوع خود، پژوهش های قبلی را که در ارتباط با این موضوع انجام گرفته است را مورد مطالعه قرار دهد.
گزاره ی مساله از موضوع تحقیق خاصتر است و دامنه ی مساله ی تحقیق را محدود می نماید. گزاره ی مساله محقق را در تدوین طرح و گزارش تحقیق هدایت می کند.
فرض کنید که موضوع تحقیق تدریس است برای محدود کردن تدریس باید پرسید
تدریس چه موضوعی؟
آیا تاکید بر اقدامات مدرس قبل از شروع تدریس، فرایند و یا پیآمد های تدریس است؟
آیا تاکید روی سنین یا پایه های مختلف تحصیلی و یا دانشآموزانی با نیاز های خاص است؟
به منظور عملی نمودن یک تحقیق باید موضوع به یک مساله ی خاص محدود گردد.
اگر مساله کلی و یا دارای متغیر ها و مفاهیم متعدد باشد، تفسیر نتایج آن مشکل خواهد بود. لذا محدود شدن موضوع به یک مساله ی خاص یکی از ضروریات انجام تحقیق است.
با استفاده از اقدامات ذیل می توان یک موضوع را به یک مساله ی خاص محدود نمود.
1- بررسی منابع دست دوم (مجله های علمی، دایرت المعارفها، سالنامه ها و کتب راهنما)
2- تماس با استفاده کننده گان احتمالی از نتایج تحقیق به منظور روشن ساختن نیازها
3- گفتگو با کسانی که در زمینه ی موضوع مورد نظر تخصص داشته، دارای تجربه و یا اطلاعات خاصی می باشند.
بلاخره محقق باید در باره ی انتخاب متغیرها یا مفاهیم، انتخاب جامعه یا منابع داده ها، و منطق گزاره ی مساله تصمیم بگیرد. گزاره های اولیه ی مساله معمولا چندین بار در طول تدوین ترح تحقیق به منظور به دست آوردن معنای دقیق، بازسازی می شود.
گزاره ی تحقیق شامل اهداف، سوالات خاص و یا فرضیه های تحقیق می باشد.
الف- هدفهای تحقیق:
پس از بیان مساله تحقیق، پژوهشگر قصد خود را به صورت عملیاتی که از طریق مشاهده های عینی قابل دستیابیست بیان می کند. در برخی از پژوهشها محقق به جای طرح سوالات پژوهشی یا فرضیه، فقط به بیان هدف تحقیق می پردازد. این امر معمولا در تحقیقات کیفی به چشم می خورد.
برای مثال هدف یک تحقیق را می توان به صورت زیر نوشت
مشخص کردن سیر تحول آموزش فنی و حرفه ای در ایران
برای بیان هدف باید از یک فعل کنشی استفاده کرد در این مثال مشخص کردن به عنوان فعل کنشی به کار رفته است.
هدف کلی را می توان به اهداف ویژه تقسیم کرد تا امکان بررسی مساله را فراهم کرد.
بدینسان هدف کلی مذکور را می توان با عنایت به ابعاد مساله که قبلا در پیشینه ی پژوهش مد نظر قرار گرفته است به اهداف ویژه ی زیر تقسیم نمود:
1- چگونگی پدید آمدن آموزش فنی حرفه ای در ایران
2- رابطه ی آموزش فنی حرفه ای با سایر آموزش های رسمی کشور
با عنایت به اهداف کلی و ویژه مذکور می توان داده های تحقیق را تعیین و گردآوری کرد.
ب- سوال های تحقیق:
مساله ی تحقیق در پژوهشهای کیفی و کمی می تواند به صورت سوال بیان شود. شکل سوالی بیان مساله غالبا مرجح است زیرا ساده و مستقیم می باشد.
سوالات تحقیق را می توان به سه شکل زیر طرح نمود
سوالات توسیفی: در این گونه سوالها معمولا از کلمات چه می باشد چیست و چگونه است استفاده می شود. برخی اوقات گزاره های مساله این عبارات را در بر ندارد ولی به طور ضمنی این مفاهیم از آن استنباط می شود. برای مثال (مطالعه ی وضعیت پیشرفت تحصیلی دانش آموزان پایه ی سوم ابتدایی شهر تهران)، این موضوع در واقع بیانگر این سوال است که وضعیت پیشرفت تحصیلی دانشآموزان پایه ی سوم ابتدای شهر تهران چگونه است؟ در مطالعه ی پدیده های پیچیده از سوالات توسیفی زیادی می توان استفاده نمود که البته در این گونه مطالعات توصیه می شود که ابعاد مختلف مساله بیان شده و از واگزار نمودن آن به استنباط ذهنی اجتناب گردد.
سوالات رابطه ای در این گونه سوالها رابطه ی دو یا چند متغیر مورد نظر قرار می گیرد. برای مثال چه رابطه ای بین مفهوم خود و پیشرفت تحصیلی وجود دارد؟
سوال های تفاوتی این سوالها با تفاوت سطوح متغیر ها سر و کار دارد و معمولا به شکل زیر بیان می شود.
آیا بین پیشرفت تحصیلی دختران و پسران پایه ی پنجم ابتدایی تفاوتی وجود دارد؟
شایان ذکر است که سوالات پژوهش به صورت جهتدار مطرح نمی شوند چرا که سوال از لحاظ ماهوی هیچگونه دلالتی بر پیشبینی روابط بین متغیر ها ندارد.
ج- فرضیه های تحقیق:
فرضیه عبارت است از حدس و گمانی که محقق در مورد میزان و نحوه ارتباط بین متغیرهای تحقیق دارد و آن را قبل از انجام تحقیق مطرح می کند و ممکن است پس از مطالعه و تحقیق حدس و یا فرضیه وی تأیید یا رد شود.
حدس و گمان محقق باید مبتنی بر تحقیقات قبلی، تجربیات شخصی و یا استدلالهای عقلی باشد.
مثال : «بین سطح تحصیلات والدین» و «معدل درسی فرزندان» رابطه وجود دارد.
فرضیه ها به صورت جملات اخباری بیان می شوند و نشانگر نتایج مورد انتظار هستند.
مثلا این جمله که ( بین مفهوم خود و پیشرفت تحصیلی رابطه ی مثبت وجود دارد)
یک فرضیه است.
آزمودن تجربی فرضیه هنگامی امکان دارد که بتوان متغیرها را دستکاری، رده بندی و اندازه گیری نمود. اگر هیچ یک از این حالات امکان نداشته باشد برای تحلیل کمی فرضیه هیچ روشی موجود نخواهد بود.
هیچ فرضیه ای اثبات یا ابطال نمی شود بلکه بر اساس داده ها و شواهد به دست آمده فقط تایید یا رد می شوند.
نکات کلیدی در تدوین فرضیه:
به صورت ارتباط بین دو یا چند متغیر بیان گردد
متغیر ها قابل سنجش باشند
در یک فرضیه نمی توان متغیرهای زیادی طرح کرد
روشن و دقیق باشد
با دانش موجود هماهنگ باشد
قدرت تبیین داشته باشد
فارغ از مفاهیم ارزشی و اخلاقی باشد. کلماتی مثل : باید- بهتر- خوب … نباید در تدوین فرضیه به کار گرفته شود.
منطق زیربنایی فرضیه ها
فرضیه ها را بر دو اساس می توان تدوین کرد
یک مفاهیم و یا نظریه های مرتبط با مساله
دو مشاهده های تجربی ناشی از تحقیقات قبلی
بیان فرضیه ها به طور کلی به صورت اگر A پس B می باشد. اما همیشه و در تمام تحقیقات لزوما فرضیه ها این گونه بیان نمی شوند.
برای مثال:
مطالعه ی تاثیر تقویت کلامی معلم بر رفتارهای کلاسی دانش آموزان
که البته به راحتی می توان آن را به صورت A پس B بیان کرد به این صورت اگر aیعنی معلم دانشآموزان را به خاطر عملکرد مطلوب کلاسی تقویت کلامی نماید آنگاه B یعنی تغییر رفتار کلاسی دانشآموزان محتمل خواهد بود.
فرضیه ی تحقیق یا فرض آماری
فرضیه ی تحقیق ترجیحا جهتدار است یعنی رابطه ی مشخصی را بین دو یا چند متغیر بیان می کند. این رابطه می تواند به صورت های گوناگون باشد
مانند:
1- بین متغیر های x و y همبستگی مثبت وجود دارد
2- روش تدریس a بهتر از روش تدریس b است
3- پیشرفت تحصیلی دختران در ریاضیات، بهتر از پسران است
در صورتی که محقق با توجه به پیشینه ی تحقیق نتواند جهت خاصی را برای یافته های خود پیشبینی نماید به بیان سوال تحقیق می پردازد
مثال:
1- آیا میان متغیر های x و y رابطه ای وجود دارد؟
2- آیا میان روش تدریس a و b تفاوتی وجود دارد؟
3- آیا بین پیشرفت تحصیلی دختران و پسران در ریاضیات، تفاوتی وجود دارد؟
فرض آماری رابطه ی بین متغیر ها را بر حسب پارامتر های جامعه بیان می کند.
(منظور از پارامتر شاخص های متغیر در میان جامعه است. مثلا میانگین قد در جامعه یک پارامتر است).
منطق استنباط آماری به این گونه است که ما هیچ گاه نمی توانیم درست بودن یک فرض آماری را ثابت کنیم بلکه می توانیم بر اساس داده های در دسترس درست بودن آن را رد کرده یا تایید نماییم.
در واقع اگر محقق فرض 0 (فرض آماری) را رد کند به این معنی است که فرضیه ی تحقیق خود را پذیرفته است. در مواردی که فرضیه ی تحقیق جهتدار است گزاره ی خاص تحقیق فرضیه می باشد و آزمون آماری هم یک طرفه است.
انواع فرضیه:
فرضیه پژوهشی (تحقیق) یا فرضیه محقق : (H1)
به فرضیه ای گفته می شود که توسط محقق طرح شده است. و قصد دارد درستی یا نادرستی آن را مورد بررسی و آزمون قرار دهد.
فرضیه پژوهشی به دو صورت نوشته می شود:
1- جهت دار و 2- بدون جهت
– اگر در انتهای جمله فرضیه از واژه رابطه یا تفاوت وجود دارد استفاده کنیم فرضیه بدون جهت است و اگر جهت تأثیر متغیر مستقل بر وابسته مشخص شود آن را فرضیه
ی جهت دار می گوییم.
– فرضیه بدون جهت : بین متغیر A و متغیر B رابطه وجود دارد.
فرضیه جهت دار: هرگاه متغیر A افزایش یابد متغیر B نیز افزایش می یابد.
فرضیه جهت دار: بین متغیر A و B رابطه مستقیم/ معکوس وجود دارد.
فرضیه صفر : (H0)
� فرضیه ای که همیشه ارتباط و یا تفاوت بین متغیرها را نفی و انکار می کند. فرضیه صفر را نمی نویسند فقط در تجزیه و تحلیل اطلاعات آن را در نظر می گیرند.
مثال :
فرضیه محقق (1H) : بین هوش و خلاقیت دانش آموزان رابطه وجود دارد.
فرضیه صفر (0H) : بین هوش و خلاقیت دانش آموزان رابطه وجود ندارد.
ملاک های ارزیابی مساله و گزاره های تحقیق
با پاسخ دادن به سوالات زیر می توانید مساله و گزاره های تحقیق خویش را ارزیابی و اصلاح نمایید.
1- آیا زمینه ی مساله، گستردگی و ویژگی های آن با توجه به یک چهارچوب نظری یا تجربی بیان شده است؟
2- آیا بیان مساله دامنه ی مطالعه را محدود کرده است؟
3- آیا بیان مساله قلمرو علمی مساله را مشخص می کند؟
4- آیا اهمیت مساله بر حسب ملاک های زیر بحث شده است؟
الف- دستیابی به شیوه ای جدید در انجام امور
ب تدوین یک نظریه
ج تعمیم پذیرتر کردن و گسترش دانش یا نظریه
د پاسخگویی به مسائل و نیازهای جامعه
ه پیشبرد روش شناسی در تحقیق.
5- آیا گزاره های تحقیق یعنی هدف های ویژه، سوالات و یا فرضیه های تحقیق، با توجه به ابعاد تشکیل دهنده ی مساله تدوین شده است؟
6- آیا گزاره های تحقیق شیوه ی انجام تحقیق را به دست می دهد؟
7- آیا متغیر های تحقیق مشخص است؟
8- آیا تعریف عملیاتی متغیر ها امکان پذیر است؟
ادامه دارد

درباره صلاح الدین محمدی

ای برون از وهم و قال و قیل من، خاک بر فرق من و تمثیل من رحم فرما بر قصور فهمها، ای ورای عقلها و وهم ها قطره ی دانش که بخشیدی ز پیش، متصل گردان به دریاهای خویش قطره ی علم است اندر جان من، وا رهانش از هوا و از خاک تن ای مبدل کرده خاکی را به زر، خاک دیگر را بکرده بل بشر کار تو تبدیل اعیان و عطا، کار من سهو است و نسیان و خطا سهو و نسیان را مبدل کن به علم، من همه خلمم مرا کن صبر و حلم با تقدیم سلام و احترام صلاح الدین محمدی، معلم رابط کودکان با نیازهای ویژه، دکترای علوم تربیتی گرایش مدیریت آموزشی اهل استان کردستان شهر سنندج تا 9 سالگی بینای کامل، و بر اثر انفجار مین تبدیل شده به نابینای کامل بارزترین صفات شخصیتی: صبوری، منطقی، برونگرا، احترام به فرد مقابل بدون هر پیشفرض ذهنی فعالیت علمی: ترجمه ی یک کتاب در زمینه ی روش تحقیق مقدماتی با همکاری یکی از اساتید دانشگاه تهران علاقه مندیها: مطالعه مهمترین فعالیت من: در ظمینه های شعر، داستان و رمان، تاریخ، و از منابع تخصصی روش تحقیق تا حدی اهل موسیقی، هنرآموز پیانو و سنتور سایر فعالیتها، سابقه ی عضویت، بازرسی و ریاست در انجمن نابینایان و کمبینایان کردستان، رئیس مستعفی هیات ورزشهای نابینایان و کم بینایان استان کردستان، رئیس خانه نور ایرانیان بصیر شعبه کردستان راه ارتباطی با بنده : email: salah.m1394@gmail.com لذت انعام خود را وا مگیر، نقل و باده و جام خود را وا مگیر ور بگیری کییت جستوجو کند؟ نقش با نقاش چون نیرو کند؟ منگر اندر ما مکن در ما نظر، اندر اکرام و سخای خود نگر حضرت مولانا
این نوشته در آموزش, آموزش های رایگان, اجتماعی, روانشناسی, مقاله ها ارسال و , , , برچسب شده است. افزودن پیوند یکتا به علاقه‌مندی‌ها.

12 Responses to روش تحقیق، گفتار چهارم اهداف، سوالات و فرضیه های پژوهش

  1. 1
    بانو. says:

    سلام و عرض ادب خدمت آقای دکتر محمدی
    حقیقتا ممنون از پست های واقعا کاربردی و مفید شما
    بسیااار عالی و همیشه سربلند و شاد باشید.

  2. 2
    احمد عبدالله پور احمد عبد الله پور says:

    سلام و درود بیکران بر دکتر محمدی عزیز و گرامی
    راستش من تا به حال این نوشته های ارزشمند شما رو نخونده بودم و الآن هم از سر کنجکاوی گفتم یکی از این پستای شما در مورد تحقیق رو اجمالی مورد بررسی قرار دهم ببینم چیه دیدم خیلی عالیست و از شماره اول این نوشته ها باید برم بخونم چون که ممکنه در روند نگارش پروپزال پایان نامهم و خود پایان نامه بتونه کمکم کنه
    به هر حال مرسی بخاطر این نوشته های عالی انشالله بعداً از شماره اول تا این شماره رو در ورد کپی میکنم تا سر دقت و با حوصله ی فراوان و با دید بهتر بخونم و از نکاتش استفاده کنم
    براتون بهروزی و آرامش آرزو دارم
    روزگارتان خوش ایام به کام و شادی و خدا نگهدار

    • 2.1

      درود بر احمد خان
      من هم حضور دلگرم کننده ی شما را در این پست ارج می نهم
      بی نهایت خوشحال اگر توانسته باشم قدم کوچکی در محله برداشته باشم و کمکی هر چند نا چیز به دوستان کرده باشم.

      انشالا که پستهای روش تحقیق بتواند خدمت کوچکی به شما در تدوین پروپوزال و اجرای پایانامه ی خود بنماید.
      در پناه دادار هستی سر بلند و شاد باشید

  3. 3
    کامبیز کامبیز says:

    سلام دکتر.
    مثل همیشه عالی.
    انقد فیض بردم که اسممو باید بذاری فیض الله.
    خسته نباشی و دمت گرم

  4. 4
  5. 5
    حمیدرضا آب روشن says:

    سلام گذاشتن این مطلب تو این محله نشون میده که بی تعارف و هندونه خخ
    احتمالا انسان با سوادی هستی
    اما من یه سؤال و یه پیشنهاد دارم اول سؤال
    این که برای پیدا کردن بعضی موضوعات واقعا نمیدونم چجوری و کجا رو باید بگردم ای کاش روش جست و جوی مناسب و منابع علمی قابل جست و جو رو آموزش میدادی یا این که اطلاعات آماری رو چجوری دسته بندی و تحلیل کنیم به روش نابینایی
    کتابهای روش تحقیق زیادند ولی اینها مسایلی هستند که باید به واسطه ی یک معلم در کلاس و یا فردی با تجربه گفته شوند ما این ترم روش تحقیق داشتیم ولی ما رو ملزم به انجام تحقیقی نکرد و یه جزوه ی نسبتا سخت داد که فقط باید حفظ میکردیم و برای امتحان میخوندیم همه ی بچه ها یه جورایی به این امر اعتراف میکردند
    که ما هیچ چیز از تحقیق نفهمیدیم
    و پیشنهاد این که این مطالب رو با ادبیات ساده تر و با مثال بنویسی
    یعنی انجام اینها مهمتر از تیتر کردنشون ببخشید یه پست شد خخ

    • 5.1

      سلام بر جناب آب روشن
      اولا لطف شما را نسبت به خودم و پستهای روش تحقیق صمیمانه ارج می نهم
      ثانیا در مورد یافتن موضوعات مناسب برای تحقیق, نکاتی را در گفتار دوم (انتخاب موضوع) خدمت شما عرض کردم که احتمالا در انتخاب موضوع شما را یاری خواهد کرد.
      علاوه بر این روشها و منابع اطلاعاتی ادبیات تحقیق, و شیوه های جستجوی پیشینه ی نظری و عملی پژوهش مبحث جداگانه ای است که انشالا در یک پست حضورتان تقدیم می کنم
      در مورد انتخاب مناسبترین روشهای تحلیل داده ها که همان آزمون های آماری هستش باید بگویم که بستگی به ماهیت موضوع و رویکرد پژوهشی شما دارد. اما روشهای تحلیل داده ها را نیز در یک پست خدمتتان ارائه خواهم کرد.
      و نهایتا اینکه تمام این مطالب مباحث نظری است که فقط ذهن شما را در مورد انجام تحقیق آماده می سازد و یادگیری مهارتهای پژوهشی و انجام آن مستلزم انجام تحقیق در عمل است که بدون تجربه ی عملی, شما فقط یک متخصص نظری در باره ی روش و فرایند تحقیق خواهید بود.
      و نکته ی آخر در مورد اینکه یک نابینا به تنهایی می تواند یک تحقیق را انجام دهد باید بگویم که این کار امکانپذیر است بخصوص در تحقیقات کیفی که نیازی به تحلیل داده های آماری و استفاده از ورود داده ها و کاربست نرمافزارهایی چون spss leasrel و غیره نمی باشد که خود دارایی مشکلات و قلق های خاصی می باشند.
      به هر حال باز هم سپاسگزارم که با کامنتها و سوالات خود به بنده انگیزه و دلگرمی می بخشید. به امید حضور شما در پستهای بعدی روش تحقیق
      شاد باشید

  6. 6
    وحید says:

    سلام آقاي محمدي عزيز.
    مثل هميشه ازتون بخاطر اين مطالب ارزشمند تشكر مي كنم. در اينجا هم محقق مي بايست با مطالعه ي پيشينه تحقيق يك ديد كلي نسبت به روند پژوهش خود پيدا كنه و در اين راستا اهداف ، سؤالات و فرضيات خود را بر اساس پشتوانه ي علمي بنويسد. به عبارت ديگر بعد از این که چارچوب نظری رو ارائه دادیم، برای بررسی نظریه ها و جمع آوری داده ها در یک کار تحقیقاتی، محقق باید نظریه را به فرضیه تبدیل کند.
    نكته ي مهم اين است كه اهداف، سؤالات و فرضيات مي بايست در راستاي همديگر نوشته شوند و به همديگر مربوط باشند. در تحقيقات جديدتر نيز اهداف به صورت هدف كلي و جزئي نوشته مي شود. در اين راستا مي بايست متغير هاي مستقل و وابسته را نيز شناسايي كرد تا در روند پژوهش بتوان آنها را مورد آزمون قرار داد. فرضیه جمله ای آزمون پذیر است که رابطه منطقی بین دو یا چند متغیر را مطرح می کند و یک گمان منطقی است که از دو گزاره تشکیل شده است. همچنين فرضیه رابطه بین دو متغیر را بیان می نماید و از دو متغیر مستقل و وابسته تشکیل شده است. در ادامه نيز اهداف، سوالات و فرضيات مي توانند به ترسيم مدل نظري پژوهش ما كمك كنند.
    بازم از شما به خاطر زحمتتان تشكر مي كنم و برايتان بهترين ها را آرزومندم.
    شاد باشيد.

    • 6.1

      سلام وحید جان
      از این که باز هم این پست مورد لطف شما قرار گرفت بسیار خوشحال و سپاسگزارم.
      همانطور که فرمودید نکته ی مهم, در نوشتن گزاره های تحقیق حفظ رابطه ی خطی بین آنهاست. اما لزوما در یک پژوهش به صورت همزمان از فرضیه و سوال استفاده نمی شود بلکه زمانی می توانیم به طور قطع فرضیه ارائه نماییم که از پشتوانه ی عملی و پژوهشی قوی و مستند برخوردار باشیم و تحقیقات قبلی روابط بین متغیر ها را تایید کرده باشند. در غیر این صورت باید از سوال به جای فرضیه استفاده نمود.
      مجددا حضور گرم و نظرات تکمیلیت را در این پست ارج می نهم.
      باز هم بیا دوست گلم
      در پناه او آرام باش

دیدگاهتان را بنویسید